sabir-turkce

SABİR'IN HƏYAT VƏ YARADICILIĞI



SABİR'IN HƏYAT VƏ YARADICILIĞI (1862-1911)


Ələkbər Zeynalabdin oğlu Tahirzadə 1862-ci il mayın 30-da Şamaxı'da anadan olmuşdur. Atası kiçik baqqal dükanı olan dindar bir kişi idi və Ələkbər'i gələcəkdə ruhani görmək istəyirdi. Buna görə oğlu səkkiz yaşına çatanda onu mollaxanaya qoymuşdu.

Mollaxanada şagirdlərin ilk vəzifəsi Quran'ı oxumaq idi. Ancaq Ələkbər Quran'ı oxuyub başa vurmadan yazı yazdığı üçün mollası tərəfindən falaqqaya salınıb döyülmüşdü. Onu sıxan yalnız mollaxanadakı dözülməz qanun-qaydalar, maraqsız keçən dərslər idi. Evdə ata və anası səkkiz yaşlı oğullarını oruc tutmağa, namaz qılmağa məcbur edirdilər. Sabir'in uşaq vaxtı yazdığı üç misralıq ilk şerində bu acı həqiqət çox tə'sirli ifadə olunur:

Tutdum orucu irəmazanda,
Qaldı iki gözüm qazanda,
Mollam da döyür yazı yazanda.

Sabir 12 yaşına qədər mollaxanada oxumuş, sonra məşhur şair Seyid Əzim'in açdığı yeni üsullu məktəbə keçmişdi. Bu məktəb onun üçün faydalı olmuş, xüsüsilə biliyinin və şairlik iste'dadının inkişafına kömək etmişdir. Müəllimi Ələkbər'ə Fars dilindən şe'rlər tərcümə etdirir, sonra bu tərcümələri oxuyub ona məsləhətlər verir, məktəbli şairin yaradıcılıq həvəsini artırırdı.

Seyid Əzim öz şagirdinin tərcümələri ilə bərabər, orijinal şe'rlərini də oxuyub redaktə edirmiş. Lakin bir-iki il sonra atası Ələkbər'i təhsildən ayırıb öz dükanında köməkçi işlədir. Ancaq elmə və ədəbiyyata həvəsi sönməyən gənc yenə oxuyub yazmağında davam edir. Dostu Abbas Səhhət'in yazdığına göre, Sabir alış-verişdən ziyadə oxuyub-yazmağa həvəs göstərdiyi üçün atası hirslənib tez-tez onu məzəmmət edirmiş: hətta bir dəfə şe'r dəftərini də cırıbmış.

Atasının bu hərəkəti gənc Sabir'ə ağır tə'sir etsə də, onu mütaliədən və şe'r yazmaqdan çəkindirəbilmir. Əksinə, bu münasibətlə yazdığı bir qitəsində o, ş'er dəftərinin atası tərəfindən cırılmasına cavab olaraq şairlikdən əl çəkməyəcəyini, atası onu bir də incidərsə, Şamaxı'dan çıxıb gedəcəyini qeyd edir.

Doğrudan da, Sabir atasının verdiyi əzab-əziyyətdən xilas olmaq üçün 1885-ci idə ziyarət adı ilə səyahətə çıxıb, Orta Asiya'ya, oradan da İran'a gedir.O, Səbzivar, Nişapur, Səmərqənd, Buxara, Xorasan və başqa şəhərləri gəzir. Bir tərəfdən yerli feodal və ruhani ağaların taladığı bu yerlərin yoxsulluğu və cəhaləti şairə ağır tə'sir bağışlayırsa, o biri tərəfdən bu şəhərlərdə tərəqqipərvər alim və yazıçılarla görüşüb tanış olur.

İlk səfərindən qayıdandan sonra 1887-ci ildə o, qohumlarından olan Büllurnisə adlı qızla evlənir. On beş il ərzində onun 8 qızı, bir oğlu dünyaya gəlmişdir. Belə böyük ailə sahibi olmaq Sabir'in vəziyyətini olduqca çətinləşdirmişdi. Başqa bir sənəti olmayan şair ailəsini dolandırmaq üçün sabun bişirib satır, ailəsini çox çətinliklə dolandırırdı. Buna baxmayaraq o, yenə dövrünün qabaqcıl ziyalıları ilə əlaqə saxlayır, bədii yaradıcılıqla məşğul olurdu.

1902-ci ildə baş vermiş dəhşətli zəlzələ şəhəri tar-mar etmişdi. Yanğın nəticəsində şəhərdə yüzlərcə imarət yanıb külə dönmüş, əhalinin çox qismi evsiz-eşiksiz, quru yerdə qalmışdı. Bu zaman Sabir'in evi də dağılmışdı. Şair tək başına böyük bir çətinliklə ailəsi üçün müvəqqəti bir daxma düzəltmişdi.

Xatirələrdə deyilir ki, çox fədakar, qayğıkeş, mehriban ailə başçısı olan Sabir uşaqlarının yalnız maddi ehtiyacını deyil, mə'nəvi rahatlıq və tərəqqisini də tə'min etməyə çalışmışdır. O, arvadını və qızını savadlı görmək istəyir, onlara əlifba öyrədirmiş. Şairin qızı Səriyyə sonralar yazırdı ki, həyatının olduqca ağır, sıxıntılı keçməsinə baxmayaraq, atam xoş üzlü, zarafatçıl, səmimi idi.

XIX əsrin sonu, XX əsrin ilk illərində ağır ailə qayğısı çəkən Sabir şe'rdən bir qədər uzaqlaşsa da, tamam ayrılmamışdı. 1901-ci ildə Şamaxı'ya qayıdan Abbas Səhhət'in bu zaman onu mə'nəvi cəhətdən böyük köməyi dəymişdi. Onlar boş vaxtlarında Şamaxı'nın o zamankı ziyalılarından Ağəli Bəy Nasəh və Məhəmməd Tərrah'la kiçik bir ədəbi məclis düzəldib, axşamlar klasik şairlərin və ya özlərinin şe'rlərini oxuyub təhlil və müzakirə edirdilər.

XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Sabir'in şe'rləri mətbuat səhifələrində görünür. 1903-cü ildə “Şərq-i Rus” qəzetində onun şe'ri çap olunur. Bir qədər sonra isə o,”Həyat” qəzetində şe'r çap etdirir. 1906-cı ildə “Molla Nəsrəddin” jurnalını öz arzularına müvafiq həqiqi bir xalq jurnalı kimi qarşılayıb onun ən sevimli şairi, ən fəal müəlliflərindən biri oldu.

Bu zamandan C. Məmmədquluzadə ilə Sabir arasında qırılmaz dostluq münasibətləri yarandı. Hər iki sənətkar əməkçi xalqın qanını soran zalım ağalara, yaltaq ruhanilərə, satqın ziyalılara sarsıdıcı zərbələr vururdu. Bütün bunların nəticəsi olaraq Sabir özünə çoxlu dost qazandığı kimi, düşmən də qazanmışdı. Şe'rlərini gizli imzalarla yazmasına baxmayaraq, istər Şamaxı'da və Bakı'da, istərsə də Azərbaycan'ın başqa yerlərində və İran'da bir çox irticaçılar şairin əsərlərini pisləyir, onun yazdığını oxuyanları kafir e'lan edirdilər. Hətta bə'zən ruhanilər Sabir'in ölümünə fitva verir, varlılar ona hədələyici məktublar göndərir, qoçular küçədə yolunu kəsib ağır sözlər deyirdilər.

1907-ci ilin əvvəllərində Sabir sabun bişirib satmaqdan əl çəkib, mətbuat və maarif sahəsində çalışmaq, şe'r yaradıcılığını daha müntəzəm davam etdirmək qərarına gəlir. O, Bakı'ya gəlib bir müddət “İrşad” qəzetinin redaksiyasında korektor işleyir və müəllimlik imtiyazı əldə etmə üçün imtahan verməyə hazırlaşır. Bu arada Qori müəllimlər Seminariyasında işləyən müəllim dostlarından bir neçə fərəhli məktub alır. Həmin məktublarda deyirdi ki, yaxın zamanlarda seminariyanın Azərbaycan şö'bəsində müəllim yeri boşalacaqdır. Dostları şairə həmin yeri tutmaq üçün təşəbbüs etməyi məsləhət görür və bu işdə ona kömək edəcəklərini bildirir.

1908-ci il aprelin 11-də Bakı quberniya ruhani idarəsində imtahan verən şair mayın 7-də Tiflis'ə gedib, Qafqaz şeyxülislamı idarəsindən ana dili və şəriət müəllimi diplomu alır. Lakin Qori'dən aldığı bir məktubdan sonra o, seminariyadan ümidini kəsməli olur. Bir müddət şair Şamaxı məktəblərindən birində köməkçi müəllim sifətilə dərs deyir. Müəllim yoldaşları onun dərin bilik və pedaqoji ustalıqla verdiyi dərsləri çox bəyənirlər.

Həmin ilin sentyabr ayında Sabir çoxdan arzuladığı “Ümid” məktəbini açmağa müvəffəq olur. Bu məktəbdə 60-a qədər şagird oxuyurdu. Yeni üsülda olan başqa məktəblərdəki kimi burada da şagirdlər ıskamyada oturur, əyani vəsaitlərdən istifadə edir, ekskursiyaya çıxırdılar. Məktəbdə ana dili, Fars dili, hesab, coğrafiya və təbiətə dair mə'lumat verilir, Quran və şəriət dərsləri tədris edilirdi.

1910-cu ilin əvvəllərində Sabir Bakı'ya işləməyə gəlir. Əvvəlcə “Zənbur” jurnalının redaksiyasında çalışır. Az sonra Balaxanı məktəbində böyük həvəslə dərs deməyə başlayır. Müəllimliyi ilə bərabər, şair Balaxanı neft mə'dənlərində işləyən fəhlələrə, yerli inqilabçılara yaxınlaşaraq, onların açdıqları “Nur” kitabxanasının fəal üzvü olur. O ilin yazından Sabir Bakı'da çıxan “Günəş” və “Həqiqət” qəzetlərinin redaksiyasında işləyir. “Günəş” qəzeti hər həftənin cümə günü “Palanduz” sərlövhəsi ilə gülüş səhifəsi buraxırdı. Sabir bu səhifədə “Nizədar” və “Çuvalduz” imzaları ilə müntəzəm surətdə ifşaçı əsərlər çap etdirir. Şair eyni zamanda “Molla Nəsrəddin”ə də yazmaqda davam edir.

Aylarla ehtiyac içində, işsiz, əzab-əziyyətlə dolanan böyük şair 1910-cu ilin axırlarında ciyər xəstəliyinə tutulub, Şamaxı'ya qayıdır. 1911-ci ilin may ayında o, müalicə üçün Tiflis'ə gedib, dostu C. Məmmədquluzadə'nin evində yatır. “Molla Nəsrəddin”in əməkdaşları şairə böyük qayğıkeşlik göstərirlər. Xəstəliyinin getdikcə şiddətləndiyinə baxmayaraq, Sabir yenə şe'r yazmağa davam edir, yeni-yeni taziyanələr üzərində işləyir, “Molla Nəsrəddin” jurnalının redaksiya işlərinə yaxından kömək edir.

İyun ayında həkimlər şairə cərrahiyə əməliyyatı aparmağı təklif edirlər. Lakin xəstə buna razı olmur. O, Şamaxı'ya qayıdır. Axır günlərindən birində şair deyir:

İstərəm ölməyi mən, leyk qaçar məndən əcəl,
Gör nə bədbəxtəm, əcəldən də gərək naz çəkəm!

“Molla Nəsrəddin” jurnalı 1911-ci il 14-cü sayında xəstə şairə maddi yardım etməyə çağıran bir e'lan dərc edir. Bu e'landan sonra Rusiya'nın və Şərq'in bir çox şəhərlərindən onlarla oxucu böyük xalq şairinə məhəbbət və hörmət əlaməti olaraq “Molla Nəsrəddin”in ünvanına ianə göndərirlər.

Xəstəliyinin çox şiddətləndiyini və ona başqa bir əlac olmayacağını görən şair cərrahiyə əməlliyatına razı olub, iyulun 8-də Bakı'ya gəlir. Lakin artıq həkimlər cərrahiyənin də heç bir fayda verməyəcəyini söyləyərək, ona tez Şamaxı'ya qayıtmağı məsləhət görürlər. Jurnalist H. Qasımov xəstə şairlə Bakı'da son görüşünü xatırlayaraq yazır: “... Qəzetdə yazarsan, Sabir deyirdi ki, mən vücüdumda olan ətimi xalqımın yolunda çürütdüm. Əgər ömür vəfa etsəydi, sümüklərimi də xalqımın yolunda qoyardım”.

1911-ci il iyulun 12-də, həyatının və yaradıcılığının ən parlaq bir vaxtında Sabir vəfat edir. Şairin cənazəsi Şamaxı'da “Yeddi günbəz qəbiristanı”nda dəfn olunur.

Sabir'in xatirəsinə hörmət əlaməti olaraq vəfatından bir il sonra, 1912-ci ildə arvadı Büllurnisə xanım, dostları Abbas Səhhət və M. Mahmudbəyov'un sə'yi ilə onun şe'rləri “Hophopnamə” adı ilə çap olundu. Oxucular kitabı hərarətlə qarşıladılar. İki il sonra xalqın ianəsilə “Hophopnamə”nin ikinci, daha mükəmməl nəşri buraxıldı.

Sovet hakimiyyəti illərinde Sabir irsinə maraq görülməmiş dərəcədə artdı, “Hophopnamə” böyük tirajla bir neçə dəfə çap olundu.

YARADICILIĞI

Sabir bədii yaradıcılığa kiçik yaşlarında, Seyid Əzim Şirvani'nin məktəbində oxuduğu zaman başlamış, ilk şe'rlərini Şərq'in Firdovsi, Sə'di, Füzuli kimi böyük klasiklərinin tə'siri ilə yazmışdır. Bu əsərlər lirik üslubda və əsasən qəzəl janrındadır. Başqa Azərbaycan sənətkarları kimi, Sabir'in də qəzəllərinin ana xətti, leytmotivi məhəbbət duyğularının təsvir və tərənnümüdür.

Sabir'in lirik qəhrəmanı Aşiqdir. O, sevgilisi haqqında orta əsr poeziyasından tanıdığımız aşiglərin dili ilə danışaraq öz dərdlərini, həsrətini nağıl edir, ayrılıqdan, hicrandan, sevgilinin rəqibə uymasından şikayətlənir.
Bu qəzəllərin məzmunu kimi, bədii təsvir və ifadə vasitələri də orta əsr şe'rində çox işlənən, hətta bir qismi sabitləşmiş söz və ifadələrdən ibarət idi. Aşiq çox vaxt özünü Məcnunla, sevgilisini isə Ləyli ilə müqayisə ədirdi. Pərvanə, şəm kimi obrazlardan, Adəm, Zökhak, Kə'bə, Babil kimi dini, əfsanəvi, coğrafi adlardan tez-tez istifadə olunurdu.

Şairin yetkin vaxtında, 21-ci əsrin axırı, 20-ci əsrin əvvəlində yazdığı lirik şe'rlərin bir qismi ictimai mövzudadır. Məhəbbət və gözellik dünyasında yaşayan Aşiqdən fərqli olaraq, buradakı lirik qəhrəman mübarizə meydanında çarpışan müdrik və atəşin vətəndaşıdır. Onun arzusu “dilbər-i hürriyət”ə çatmaqdır. Mövcud cəmiyyətin ziddiyətlərini dərindən başa düşən bu qəhrəman üçün həyat zindandır:

Mən bələ əsrarı qana bilmirəm,
Qanmaz olub dayana bilmirəm.
Neyləməli, göz görür, ağlım kəsir,
Mən günəşi göydə dana bilmirəm.
Derlər usan, hərzə-vü hədyan demə,
Güc gətirir dərd, usana bilmirəm!

Şairə görə dünyada insan ya avam olmalı, şüursuz, idraksız, duyğusuz bir ömür keçirməli, ya da mübarizə aparmalı, həqiqi həyata çatmalıdır. Sabir'in lirik qəhrəmanı min bir əzab və əziyyətə düşsə də, şüurlu, mübariz bir həyat keçirməyi üstün tutur. Şüur, düşüncə, duyğu isə onun nəzərində həyat, azadlıq, xoşbəxtlik uğrunda mübarizə onun üçün əsas amillərdəndir.

Bədii yaradıcılığa lirik şe'rlərlə başlayan və sonralar da bir çox lirik şe'rlər yazan M. Ə. Sabir ədəbiyyat tarixində dahi satirik kimi məşhurlaşmışdır. Zəmanə onu 1905-ci il inqilabının sənətkarları sırasına daxil edərək, uzun zaman təbiətində gizli qalan böyük bədii iqtidarı üzə çıxarmışdır.

Sabir'in satirik üslubu birdən-birə formalaşmamışdır. Bu nöqtəyə çatana qədər o, uzun bir hazırlıq mərhələsi keçmişdir. Hələ çox-çox əvvəllər gənc şair mürtəce' adamlara, gərilik və mövhümata tənqidi yanaşmağa başlamışdı. 1905-ci il inqilabı isə Sabir'in dünya baxışında və bədii yaradıcılığında əsaslı dönüş əmələ gətirmişdir. Şair inqilabi hərəkata rəğbət bəsləmək, özünəməxsus üslubda ideyalar təbliğ etmək dərəcəsinə yüksəlimişdir. Əsərlərində ictimai məzmun, siyasi pafos güclənmiş, onda vətənpərvərlik, inqilabi-demokratik ideyalar, yüksək mə'nada xəlqilik xüsüsiyətləri qüvvətlənmişdir.

Sabir'in bədii forma sahəsində də böyük bir novator səviyyəsinə qaldıran, onun əsərlərini demokratik bədii formanın parlaq timsalına çevirən yenə həmin tarixi dövr - 1905-ci il inqilabı olmuşdur.

1905-ci ilin şüurlarında əmələ gətirdiyi yeniliyə, sosiyal və milli oyanışa sevinən Sabir irticaçıların bu tarixi inkişafdan narazılığı görüb onları istehzalı gülüşlə qarşılayırdı. Bu, şairin inqilabi özünəməxsus bir yol ilə alqışlaması, onun tarixi əhəmiyyətini qiymətləndirməsi demək idi.

Dövrün ən ciddi sosiyal-siyasi münasibətlərini, müxtəlif ictimai baxışları çox canlı, həyati şəkildə, hətta bir çox hallarda məişət səhnələri ilə əks etdirən Sabir'in fikir və xəyalının mərkəzində xalq dururdu. Əsərdən əsərə keçərək qüvvətlənən, daim yeni məna və ifadə formaları alan xalq mövzüsü idi. Özü də bu mövzü müxtəlif bədii üsüllarla işlənmişdir.

Əsərlərinin bir qismində Sabir zəhmətkeşlərin qüdrətli müdafiəçilərindən biri olaraq bilavasitə xalqı öz haqqını başa düşməyə, birləşməyə çağırır. O, əməkçi insana məhəbbətini açıq bildirərək, “böyüklərin”, “zorbaların” zülmündən nifrətlə danışır. Belə əsərlərində o, fikirləri öz dilindən söyləyir. Əsərlərinin çoxunda isə şair istismarçı siniflərin nümayəndələrini danışdırmaq üsülundan istifadə edir. Belə əsərlərdə mənfi sürətin özü eyiblərini e'tiraf edib, daxili aləmini açır. O öz sözləri ilə oxucunu özünə güldürür. Başdan ayağa kinayə və istəhza ifadə edən belə şe'rlərə “satirik monoloq” adı vermək olar.

Bu əsərlərdə mənfi tipləri düşündürən əsas məsələ əməkçi xalqda əmələ gələn dəyişiklik, onun fəallaşıb siyasi getdikcə daha çox qarışması, daha çox qüvvə, bacarıq əldə etməsidir.

posted by mehran bahari @ 6:18 AM 5 comments

Celil Mommedgulizade

POSTA KUTUSU

DANBAŞ KOYUNUN ÖYKÜSÜ

RUS KIZI

posted by mehran bahari @ 6:49 PM 3 comments

CELİL MEMMEDGULUZADE ÜZERİNE

CELİL MEMMEDGULUZADE ÜZERİNE

10 Şubat 1866 tarihinde Azerbaycan'ın Nahçivan ilinde doğdu, 4 Ocak 1932 tarihinde Bakü'de öldü.
Çarlık Rusyası Azerbaycanında ünlenen ve ardı sıra Sovyetler döneminde ününü pekiştiren yazar Celil Memmedguluzade, Ortaçağ feodal döneminden kalma toplumsal ilişkilerin, derin bilisizliğin gelişmesini sağlayan şeriatın çürük inanç ve gereklerinin halk yaşamındaki etkilerini, yapıtlarında su üstüne çıkardı. Selefi Mirza Fethali Ahundof'un izinde.
İlginçtir, yazar yapıtlarında dönemin egemen dili Farsça Arapça karışımı Osmanlıca'yı iterek halkın konuştuğu Azeri Türkçe yazmakta diretti.
Celil Memmedguluzade 1887 yılında Gürcistan'da Gori Öğretmen Okulu'nu bitirdi. On yıl Erivan ili köylerinde öğretmenlik yaptı. 1904 yılından sonra Tiflis'te yayınlanan "Şark-i Rus" gazetesinde yazdı. Gazete 1906 yılında kapatılınca "Molla Nasreddin" adlı yergisel bir dergi çıkarmaya başladı. Yirmi beş yıl bu dergiyi başarıyla yönetti. Dergi demokratik düşünceli, özgürlükçü, ilerici, hümanist bir çevre yarattı. Birçok ünlü yazar bu arada M. E. Sabir, N. Nerimanov, E. Hakverdiyev, Ö. F. Numanzade, E. Nezmi bu çevrenin önemli yazarlarıdır.
Bilindiği gibi, derginin yayını sık sık Çar yönetimince durdurulmuşsa da etkisi eksiltilememiş.
28 Mayıs 1918'de kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti'ni sevinçle karşılayan yazar, ardından gelen Sovyet işgalini pek sindiremediğinden 1920 yılının haziranında ailesiyle birlikte yurdunu bırakarak Tebriz'e gitti ve dergisini (8 sayı) orada yayınladı. 1922'de devlet çağrısıyla ülkesine dönen yazar 40 yıllık yaratıcılık yaşamı süresince Azerbaycan edebiyatının gelişmesinde önemi yadsınmaz bir yer edindi.
Yazarın ülkesinde birçok kez sahnelenen (sonradan da perdeye aktarılan) oyunları, çok basılan makale, anı ve öykü kitapları var. Adı kimi kent, ilçe ve köylere verildi ve buralarda yontuları dikildi. Doğumunun 100 yıllığı ülkesinde gönül borcuyla kutlandı.
Türkiye'de tanınmayan ya da az tanınan yazardan bu kitapta beş değişik örnek öykü sunmaktayım. Türkçe'ye çevirmeden, özgün haliyle yayınlanması belki çok daha ilginç olurdu, ama okurca anlaşılır mıydı? Kuşkuluyum. Çevirmeden rasgele birkaç örnek vereyim.
"Segfin ortalığından bir hamal verilib ki, tirlere tekye olup onları möhkem sahlasın. Hammalı alttan iki sutun sahlayır. Her sutunun altına bir yeke sal goyulup ki sutunları hemçinin möhkem sahlasın."
"Pristavın heyetine, adam elinden girmek mümkün deyildi ve katta, yasoul, ğlava mirzelerinden savayı heyete girmek heç kese izin verilmirdi."
"Yene gatlet bıçaglarının taggıltısı, adamların tappıltısı, atların kişnemesi, cüce toyugların ve ğlavaların bağırtısı ve tulaların hafıltısı garıştı birbirine."
Aslında anlaşılmayacak gibi değil ama ben daha kolay okunsun diye Türkçeleştirdim. Ve yazarı bir de kendi dilinden öğrenelim diye, ölümünün birinci yıldönümünde Bakü'de yayınlanan "Hücum" dergisinde çıkan kısa özyaşamöyküsünü de Türkçeye çevirdim.


Dr. İldeniz Kurtulan
Kadıköy / İstanbul
Ocak 2000


ÖZYAŞAMÖYKÜM


Nahçivan ilinde doğdum. Aras Irmağı'ndan beş altı, Culfa İlçesi'nden kırk verst (1) ırak. Özellikle Aras ve Culfa'dan söz ediyorum. Bilindiği gibi Aras Irmağı İran sınırı, Culfa İlçesi de sınır kapısıdır. İkisine de yakın olduğuma sevinip övünüyorum. İki nedeni var. Biri, İran Azerbaycanı babamın ülkesi, ikincisi oranın halkının dindarlığıyla dünyada ad kazanmış olmasındandır. Bununla da her zaman övünürüm. Yani böylesi kutsal bir ülkenin komşuluğunda doğduğuma sürekli şükürler etmekteyim.
Ne zaman doğduğumu sorarsanız, yanıtlayamam. Çünkü bu konuda hiçbir belge ve yazı yok. Vardı da ben yitirdim? Değil, hayır, doğduğumu kimseler bir yerlere düşmemiş. Hem o zamanlarda ne doğum belgesi varmış ve ne de doğumu bir yerlere yazma alışkanlığı. Benim ana ve babam da uymuşlar bu alışkanlığa.
Bundan altmış yıl önce birisine, neden çocuğunun doğum gününü bir yere düşmüyorsun diye sorulsaydı, şaşırırdı sanırım. Çünkü gereksiz bir soru olurdu bu. Ancak oturup düşününce bir takım ipuçları bulabiliyorum.
Örneğin şimdi Hicri takvimin 1344 ve Miladi takvimin 1926 yılındayız. Ve benim yaşım elli altı ya da elli yedi, bilemedin elli sekiz olmalı. Neden derseniz, Rus - Osmanlı Savaşı'nı anımsadığımdan derim. Arkadaşlarla Nahçivan'da Kale Mahallesi'nde yüksek bir yerde duruyorduk. Akşamdı, güneş yeni batmıştı... Bulutlar kızıla boyanmış sanki... O taraflarda büyükçe bir barut deposu yangını varmış gibi geldi bize... Arkadaşlarım Kars'taki yangınların alevlerinin kızılıdır bulutlara yansıyan demişlerdi, ben de inanmıştım. Orada Rus - Osmanlı Savaşları bir gerçekti, 1878 ve 1879 yılları. Biz de sekiz dokuz yaşlarındaydık ve coğrafya bilgimiz o kadardı işte.
Bir başka anım var, yaşımı saptamak için:
1881 yılında Çar Aleksandr'ı Petersburg'da devrimcilerin öldürdüklerini anımsıyorum. On bir, on iki yaşlarındaydım. Nahçivan'da kent okulunda ikinci sınıfta okuyordum. Okul tatil edildi, dükkânlar kapatıldı. Halkı camide topladılar, zorunlu yas tutuldu. Mollalardan biri mimberde öldürülen Çar'ın erdemlerini sıraladı durdu. Sonunda hüngür hüngür ağlamaz mı? Halkı da ağlattı. Sonra ağıtlar yakıldı ve şehit çarın faciası, Kerbela faciasını geçti, camide velvele koptu.
Evet, doğduğum yer Nahçivan kentidir. Ve Tanrı tanığımdır ki, eğer cennet, cehennem, mizan, terazi haksa, eğer Tanrı'nın koyduğu ve peygamberinin gösterdiği yolda yürüyenler ahrette ödüllendirileceklerse, öyleyse öldükten sonra benim yerim cennetin en seçkin köşesi olmalı. Çünkü Nahçivan kentinde geçen çocukluğumda on dört, on beş yaşıma dek çok ağır koşullarda tuttuğum orucun ve yine çok ağır koşullarda kıldığım namazın sevabı bana da yeter, yedi sülaleme de.
Şimdilerde her şey çok değişti. Çağımız her şeyi alt üst etti... Eğer şimdiki Nahçivan'ı (2) elli yıl öncekiyle yan yana koyarak birbiriyle karşılaştırırsak hiç benzeşmediklerine tanık oluruz. O zamanlar küçük bir okul öğrencisiyken, her yerde; evde, sokakta, okulda, çarşı ve dükkânlarda yalnızca mescitten, minberden, namazdan, oruçtan ve yastan ve de vaaz ve mersiyeden söz ederdik. Sabahtan akşama dek gördüğüm erkek ve kadınların tümünün uğraşısı, sabahtan akşama dek, sırf namaz kılmak, oruç tutmak, yine namaz yine oruç, cami, kurban kesmek, imam (3) için yas ve ağlaşma ve görkemli muharrem ayı yası, kefen ve aksesuarı üzerineydi.
Yedi sekiz yaşlarımda mollaya gittiğimi, Çereke (4) Kuran okuduğumu anımsıyorum. O dönemde ünlü "müderris" Hacı Bağır ve Molla Ali'nin medreselerinde okudum. Hacı Molla Bağır'ın falaka sopasının acısını hâlâ tabanlarımda duyumsarım. Bu mollaların, bit ve sirke dolu hasırlı mekteplerinde üç dört yıl avarelikten sonra babam beni kent okuluna yazdırdı. Üç yıl da orada okudum, Rusça ve Müslümanca. (5) Ama doğrusunu söylemek gerekirse mollaların bitli sirkeli medresesinden çıktıktan sonra doğru dürüst Müslümanca dersi görmedim. Çünkü bilindiği gibi o dönemde, devlet okulları müfredatında, laf olsun diye haftada birkaç saat Türkçe dersi verilir, öteki dersler Rusça geçerdi. Ayrıca, ister kent okulunda, ister sonra eğitimimi tamamladığım Gori Öğretmen Okulu'nda Türk dili öğretmenlerimiz yalnızca her ayın yirmisinde aylıklarını almak şevkiyle derse girerlerdi. Aslında okul yönetiminin de bu öğretmenlerin fazla yorulmalarına gönülleri varmazdı.
Gori Öğretmen Okulu Türkçe Bölümü'nün açılması benim bu okula başlama yaşıma denk düştü. O zaman 1883 yılındaydık, babam beni Nahçivan Kent Okulu'ndan alıp oraya gönderdi. Beş yıl okudum, bitirince İrevan İli'nin Uluhanlı Okulu'na öğretmen olarak atandım.
Geçelim bunları, nerelerde öğretmenlik yaptığım önemli değil, Danabaş Köyü başka... Aslında önemli olanları kaydetmek isterim tabii. Bu da Öğretmen Okulunda geçen süreyle ilgili.
Evet, çocukluğum kutsal Nahçivan kentinde geçti, söylediğim gibi. Çevre, her taraf Allah, Peygamber. Sağ tarafta cami, solda minber, ortalıkta molla ve dervişler. Böylesi kutsal bir ortamdan çıkıp düştüm Gürcülerin Gori kentine ve Öğretmen Okulu'nda eğitim öğretim görevlisi yabancı öğretmenlerin içine. Ancak dindarlık bakımından burasıyla ülkem arasında bir ayrım görmedim. Gori kentinde bulunan kiliselerin sayısı, Nahçivan'daki camilerden daha az değildi. Okulun Hıristiyan bölümünde bile bir kilise vardı. Bizim Türk bölümündeyse mescit yoktu. Ama İlahiyat Bilimi derslerinin öğretmenleri, birer vaiz olarak Muhammed'in dininde ayak dirememiz için hiçbir şeyi esirgemiyorlardı. Ahretimizi güvenceye almakta kusur işlememeleri bizi hoşnut ediyordu. Okul 1885 yılında ya da 1886 yılında, Muharrem törenleri için bile Tiflis'ten bir mersiyehan getirtti, bize Kerbela mersiyesi okusun, biz de ağlayalım diye.
Mersiyehan molla on gün içinde, her akşam on rafadan yumurta yedi sesi açılsın diye... Çok iyi anımsıyorum, on günde yüz yumurta yedi, yine sesi açılmadı, mersiye okuyamadı. Ve okuyamadan ücretini alıp gitti.
Gençtim, o zaman pek ayrımında değildim. Ancak şimdi, aradan kırk yıl geçtikten sonra anlıyorum Gori Öğretmen Okulu'nun kuruluş amacını. Orada Türk gençlerine Rus kültürü aşılarken İslam dini eğitimi savsaklanmıyordu, çünkü yalnızca bu koşulla gençler gidecekleri köy ve ilçelerde tutunabilecek ve öğretmenlik yapabileceklerdi, dini bütün öğretmenler olarak Rus kültürünü yayabileceklerdi.
Okulda biz Türklerin Rusça konuşmasına özellikle telaffuzuna aşırı dikkat edilmekle birlikte, din bilgisi eğitimimize de aşırı özen gösteriliyordu. Örneğin Tanrı'nın varlığı "delili akli" ve "delili nakli" konusu uzun uzun rivayetlerle okutuluyordu. Vaizlik eğitimi görüyormuşcasına, tüm zamanımız "Sıfati sübutiye", "sıfati selbiye" ve "sehviyat" ezberlenmesinde geçerdi.
Rusçayı öyle konuşmalıydık ki kesinlikle Ruslardan hiçbir ayrımımız olmamalıydı. Ve bu iki dersin dışında öteki derslerimiz pek fazla önemsenmemekteydi. Örneğin müfredatta Türkçe'nin varlığıyla yokluğu fazla duyumsanamazdı. Nitekim eğitim süresi beş yılın sonunda, eğer daha önce molla eğitimi görmemiş olsaydım, adımı yazacak kadar Türkçe öğrenmiş değildim. Bu yüzden, Öğretmen Okulu'nu bitirdikten sonra Türkçe'yi öğrenmek için ben ve kimi arkadaşlarım, yaz tatilinden yararlanarak molla hücrelerinde, özel koşullarda ders almak zorunda kaldık ki, azıcık "Müslüman" kültürü edinelim.
Ne kadar Nahçivan'ın kutsal ortamı ve Öğretmen Okulu'nun sarıklı müderrisleri bizi Tanrı yolunda tutmaya çalıştılarsa, bir o kadar okulda okuduğumuz coğrafya, tarih ve fen dersleri etkilerini sürdürüyordu.
Dersin birinde dünyanın altı günde, evrenin Tanrısı tarafından yaratıldığını ve yaratıcının cuma günü dinlendiğini okurken, ötekisindeyse biyoloji öğretmeninin anlattıkları Tanrı'nın varlığını kuşku altına sokuyordu. Hem de Adem babamızın cennetiyle, Nuh'un tufanını kökünden yadsıyarak.
Öğretmen Okulu'nu bitirince Nahçivan'da kimi yetenekli arkadaşlarıma rasladım, düşündeş buldum onları. Sesime ses veren yaşıtlarım arasında en önde Eynali Sultan vardı. O dönemlerde yavaş yavaş kadınların sömürülme konusu gündeme getirilmekteydi. İlk kez kadınları savunan sözleri dostum Eynali Sultan aracılığıyla kadın özgürlüğünün savunucusu John Stuart Mill'in kitabında okudum. Kitap İngilizceden Rusçaya çevrilmişti. Kitapta okuduklarımın hepsi tabii ki belleğimde yok, ancak anımsadığım kadarıyla, yazar kadın özgürlüğü konularında başka bir Avrupalı yazarla tartışıyordu. Mill, kadınların haklarını sınırlayan tüm engellerin ortadan kaldırılmasını savunuyordu.
Bana gelince, 1890 yılında Nehram köyünde öğretmenlik yaparken toplumumuzdaki ters ve tuhaf davranışları yazıya dökmeye başladım. Danabaş Köyü öyküsünde Mehemmed Hasan amcanın eşeğinin yitiş öyküsünü orada yazdım. Burada öğrendiğime göre Danabaş Köyü'nün muhtarı, Hudayar, Mehemmed Hasan adlı yoksul bir köylünün eşeğini kente götürüp satar ve parasıyla kendine bir kadını müta aktiyle alır. (6) Oysa Mehemmed Hasan amca tüm var yoğunu satıp bu eşeği Kerbela'ya (7) gitmek için almışmış ve bir ay süresince özenle beslemiş.
Danabaş Köyü'nde öğretmenlik yaptığımda yani 1894 ve 1895 yıllarında Nahçivan'da büyük Türk Okulu açıldı. Okulun yönetimi için ünlü öğretmen ve şairimiz Meşhedi Tagi Sıdgi Avrupa'dan çağırıldı. Bu okul bir çok Türk çocuğunun okuryazar olmasını ve aydınlanmasını sağlamaktan başka, bizim gibi çiçeği burnunda öğretmen ve yazarlar için bir kültür yuvasıydı.
Her şeye karşın öğretmenlikte on yıldan fazla direnemedim ve sonunda bir gün, 1898 yılında, Nahçivan'dan İrevan'a taşındım, herhangi başka bir iş tutmak üzere. Bir süre hükümet konağında çevirmenlik yaptım, polis memuru bile oldum. Bana göre olmadığını anladım. Adliyeye geçtim, dava vekili, avukat olma hevesine kapıldım. Bu yüzden hukuk ve yasa kitaplarını ve yan yayınlarını okudum durdum. Neyse ki bu işte de dikiş tutturamadım.
Sonunda 1903 yılında, hasta karımı Tiflis'e getirdiğimde, "Şarki Rus" gazetesinin sahibi Mehemmed Ağa Şahtahti'ye sokakta rasladım, beni Anunna Lokantası'na götürdü, bana neler yazdığımı sordu. Yanımda "Posta Kutusu" öyküsü vardı. Sayın yazarımız öyküyü okurken öyle kahkahalar atıyordu ki lokantadakiler dönüp şaşkınlıkla bize bakmaya başladılar.
Eşyamı kaldığım "Kafkas" Otelinden zorla alıp faytonla kendi evine götürdü. Tiflis'te kalıp gazetesine öyküler yazmam için.
Ben de kaldım. (*)

posted by mehran bahari @ 6:36 PM 0 comments

SABER, MIRZA ALI-AKBAR TAHERZADA

SABER, MIRZA ALI-AKBAR TAHERZADA,

(b. shamakhi [Şemaxa], 30th May 1862; d. shamakhi, 12th July, 1911), famous Azerbaijani satirist and poet. He came from a middle-class religious family who seemed reluctant to provide him with a modern education. However, in his early adolescence he found a sympathetic teacher in Haaji Sayyed Azim shirvaani (1835-1888), a poet of some fame, who had started a progressive school where Arabic, Persian, Azeri, Russian and other subjects were taught. Encouraged by Sayyed Azim, Saber began translating Persian poetry and wrote poems in Azeri. His father, a grocer by trade, deemed a few years of schooling sufficient for him and wanted Saber to work in his shop but the son's strong resistance and his attempt to run away from home and join a caravan to Maæhad, forced him to relent and he allowed him to follow the literary career that he so coveted. He wrote many agazals in imitations of Persian poets, particularly Nezáaami and he found many friends among the literary circles of Shirvan. In 1885, he embarked on a tour of some of the cities of Persia and Central Asia. His travels greatly widened the horizon of his intellectual perception and later on inspired him to depict a vivid picture of the people of these lands. After his return, Saber married and settled down in Shirvan.


Saber had eight daughters and one son, and had to work hard to support his large family. For fifteen years he worked as a soap maker and humorously would remark: "I make soap to wash away the external dirt of my countrymen." He unsuccessfully tried to open a European style school. Also, on account of his criticism of the reactionary and conservative elements, he kept on receiving unsigned and threatening letters. According to some accounts these letters were sent by the journalist Hashem Beik Vezirov (1868-1916), whose nom de plume was "bir kas"(a person). Saber answered him in the journal Saada: "I am a poet, the mirror of my age/ in me everyone sees his own face/ As it happened yesterday, 'a person' looked at me /Seeing none other than himself in the mirror." (Ali-Akbar Saber, Hup-Hup-naama, Baku, 1962, p. 291.)


The first poem of Saber appeared in 1903 in sharq-e Rus (East of Russia) in Tiblisi. At the time the poet was not known outside his native city. Three years later and five months after the first issue of Mollaa Nasareddin, he began to publish in this journal. Within a few years Saber was known not only in Azerbaijan, but also in Persia, Turkey and Central Asia. He also created many bitter enemies for himself at home and abroad. Some of the conservative mullahs of Tabriz denounced Mollaa Nasareddin as heretical and called Saber an unbeliever (Arianpur, Az Sabaa taa Nimaa II, p. 48). The campaign against him became so intense that he defended his faith in a famous poem addressed to the people of Shirvan:


I am a Shiite, but not in the ways you desire
I am a Sunni, but not like the examples you like.
I am a Sufi, but not like the ones you describe.
I am a lover of truth, O people of Shirvan.

(Hup Hup-naama, p. 359)


Not being able to stay in shamaakòi, Saber left for the more cosmopolitan and progressive Baku, where he was employed as a schoolteacher in 1910. Here he wrote nearly all of his short satirical pieces called "Taziyanaler" (The Whips). Unfortunately his stay in Baku did not last long and a liver ailment curtailed his activities. Saber went back to shamaakòi for treatment while the weeklies Guneæ and Mollaa Nasareddin were publishing his poems. Mollaa Nasáreddin began a publicity drive to collect funds for his operations in Tiblisi, but the poet did not consent to the operation.


The satirical works of Saber embrace a wide variety of subjects, ranging from the defeat of the Tsarist armies by Japan to scenes of social and domestic life at home. Political satire was an important part of his work, and the butt of his satire ranged from Emperor Wilhelm of Prussia to Mohammad-Ali Shah of Persia, and from the Ottoman Sultan Abdul Hamid to corrupt petty officials and ignorant mullahs. Frequently religious hypocrisy was a subject of his criticism, with superstitious and ignorant women as well as chauvinistic men as targets of his satire.


In the art of poetic satire Saber surpasses all others in Azerbaijani literature. According to his friend Abbas Sahhat, himself a writer of some significance, Saber created a revolution in Azerbaijani literature, and the difference that he created between old and modern poetry was such that after him hardly anyone dared to go back to old ideals and style (Hup-Hup-naama, p. xii.). Apart from his originality of theme and subject, Saber's poetic language was new and well suited to the topics he chose. It was conversational, witty and lively, and in this respect it greatly differed from the formal language of his predecessors. The famous Persian writer and lexicographer Ali-Akbar Dehkòodaa, himself a great satirist, writes: "Saber was a great innovator in Azerbaijani literature. He was a child of one night who traveled the way of one hundred years, and surpassed the thoughts and the writers of his age by centuries. He was incomparable in depicting political and social problems." (Logaat-naama, under "Taherzaada," p. 101).


In the early years of the twentieth century, Russian Azerbaijan and to a lesser degree Iranian Azerbaijan, enjoyed a remarkable literary revival and particularly in satirical journalism. The period between 1905 and 1920 was the "Golden Age" of Azerbaijani satirical newspapers. Of 405 journals and newspapers published between 1832 and 1920 in Russian Azerbaijan in Azeri, Persian, Russian and a few other languages, fifteen were satirical papers in Azeri. With two exceptions, the publication of all of them was in the space of these fifteen years. Mollaa Nasáreddin (1906-1932) under the editorship of Jalil Memedqulizadah was an exceptional driving force in Azeri journalism and its influence went as far as Persia, Turkey and Central Asia. S®aaber wrote for many journals under different pseudonyms, and from the early issues of Mollaa Nasáreddin until his death he was very closely associated with this journal. This period in Saber's life coincided with the Persian Constitutional Revolution (1905-11) and his vibrant and biting political satire was recited by the Constitutionalists in the trenches of Tabriz. His influence was considerably far-reaching: Sayyed Aæraf Gilaani (q.v.) freely translated or adapted him in his journal Nasim-e shemaal (Arianpur, Az Sabaa taa Nimaa II, pp. 46-77) and the poet Mujiz of shabestar (Nazim Akundov, Azerbaycan Satira Journallari 1905-1920, Baku, 1968, p. 346) was greatly influenced by him. Some of his political satire were commented on in the journal Azerbaijan and by Dehkòodaa in Sur-e Esraafil. On the occasion of the assassination of Ataabak-e Azáam (q.v.) in August 1907 Azerbaijan published a poem addressing "Mulla Amu," boasting how one of the enemies of constitution was killed. Saber answered (Mollaa Nasareddin, October 2nd, 1907) that "don't be so self assured. I don't doubt the assassination of Ataabak. There are still thousands of other Ataabaks left on your way." (Az Sabaa taa Nimaa, ii, p. 46) Such literary disputations (monaazaras) between Azerbaijan, Sur-e Esraafil and Mollaa Nasareddin were very common. Abu'l-Qaasem Laahuti in a letter to the biographer of Saber, Mir Ahmadov on June, 17, 1954, writes "Saber's poetry is so simple, fluent, intelligent, brave and well-liked by people and so imbued with a courageous spirit that it leaves a great impression on the minds of people desiring freedom." He went on to say that not only him but most Iranian satirists of this era were indebted to him. (Az Sabaa taa Nimaa II, p. 169-170). Nimaa Yuæij believed that Saber, with his lucid and popular style, enabled common people to enjoy poetry (Arzeæ-e ehásaasaat, Tehran, 1958, p. 126).


Though Saber was closely associated with Mollaa Nasareddin, he wrote for many other journals including Hayaat, Fiuzµaat, Rahbar, Dabestaan, Olfat, Eræaad, Haqiqat, Yeni Haqiqat and Ma¿lumaat. By publishing in newspapers he was able to reach a much wider audience than earlier poets. The topics that he chose for his satire were such that appealed to a wide range of people: reforms needed to improve the lives of his countrymen, criticism of superstition, male chauvinism, corruption of the officials, despotism of the rulers and sham piety of the clerics. From the point of view of satirical technique, Saaber uses almost all the forms and techniques employed by satirists before him. He exploits a large arsenal of forms and meters in his works, from qasáida to gaazal and from matònawi to robaai and bahár-e tawil. Saber sometimes parodies a well-known poem, or, to be more precise, he takes the first bayt and tags on a pastiche of the poem. He also made a fine verse translation of some passages of Ferdowsi's shaah-naama into Azeri, including the episode of Siyaavaæ. In one poem, imitating the style of the shaah-naama in a mock-heroic form, S®aaber makes a general in M ohammad-Ali Shah's army, who has been sent to fight Sattaar Khan and the Constitutionalists in Tabriz, boast of his valor. The poem turns farcical when he is defeated by Sattaar Khan, and he tries to defend himself in a letter to the king (Hop-Hopnaama, pp. 167-71).


In summing up the achievements of Saber in the development of Azeri literature in particular and as a poet and satirist in general, one should emphasize the originality of his themes, his versatility in using a wide variety of poetic forms in his satire and in adopting conversational and remarkably witty language. In the words of the Italian scholar Alessio Bombacci: "In Saber, the anger of Juvenal, the bitter remarks of Be‚ranger, and the infinite humanity of Nekrassov are gathered in one." (Ahmet Caferoglu, "Azerbaycanın mizah şairleri: Ali-Akbar Saber" Doğumunun 100. yılı münasibbetiyle, Türk kültürü, Ankara, no. 3, p. 15).


Bibliography. Nazim Akhundov, Azerbaycan Satira Jurnalları 1905-1920, Baku, 1968. Yahyaa Arianpur, Az Sabaa taa Nimaa, 2 vols., Tehran, 1973. Ali-Akbar Dehkhodaa, Logaat-naama, under "Taaherzaada." Asad Behrangi, Saber wa moaaserin-e u, Tabriz, 1979. Mirza Ibrahimov, Azerbijanian Poetry, Moscow, 1969. M. J. Jafarov, Akhundov va Saabir, tr. into Persian by Ahmad shafaai, Tabriz, 1977. Hasan Javadi, "Ali-Akbar Sabir, The Poet Satirist of Azerbaijan," in Sabri M. Akural, ed., Turkic Culture Continuity and Change, Bloomington, 1987.Idem, Satire in Persian Literature, Rutherford, 1988.Jafar Khandan, Sabir, Azerbaycan Elmler Akademisi, Baku, 1943. Idem, "Böyük Realist ve Axlaqi Satir yazan Sabir," Azerbaijan 6, Baku, 1952. Idem, "Sabir ve social realism xxinci Azerbycan edebiyatında," İnce Sen'et 27, Baku, 1956. Mohammad Payfun, Naşriye-e Mollaa Nasreddin payk-e enqelab, Tehran, 1979. Ali-Akbar Sabir, Hop Hop-nama, ed. Abbas Zamanov, Baku, 1962. Rahim Sadriniya, Hop Hop zabaani baraa-ye enqelaab, Tehran, 1978. Ahmad shafaai, Hop Hop Nama, Baku, 1965 (a fine translation of Hop Hop-nama into Persian). Abbas Zamanov, "Azadlıq ve demokrasiya şairi,"(on 45th anniversary of Sabir's death), Işçi 172, Baku, 1956.
(HASAN JAVADI)

13 November 2003

posted by mehran bahari @ 1:15 PM 0 comments

ائي فلك ظولمون عياندير ......

posted by mehran bahari @ 1:13 AM 1 comments

HOP-HOP NAMƏ(1) :SABİR
Göndərən: Ali.b.turk
PDFləşdirən: Gəcil Sayti

posted by mehran bahari @ 11:42 PM 0 comments

MİRZE ELEKBER SABİR ve "YA LİL'ECEB" ŞİİRİ ÜZERİNE

Ya Reb nedir bilmem sebeb
Yok gözleyen irzü edeb
Mollalar olmuş pul teleb
Böyle eşitdik ceddü eb
Ya lil'eceb Ya lil'eceb

Yüz mekrü fitne saldılar
Mali ibad aldılar
Her yane gitsen çaldılar
Nef'i cibişdan leylü şeb
Ya lil'eceb Ya lil'eceb

Allahü peygamber iman
Hem de ziyaretgah tamam
Mollaya mal olmuş balam
Lal ol deyir terpetme leb
Ya lil'eceb Ya lil'eceb

Azerbaycan edebiyatının zirvelerinden Mirze Elekber Sabir (1867-1911) için çok şeyler söylenebilir. Amma biz, Hophopname'yi (1) Türkiye'de Türk alfabesiyle yayınlayan Prof. Dr. A. Mecit Doğru'nun Sabir Hakkında adlı yazısının son paragrafı ile yetinelim:

"Kafkasya hakkındaki bilgisizliğimiz, Kutadgubilig, Divani Lügatüt Türk ve Ali Şir Nevaili Türkistan ile Anadolu arasında kurulması gereken bir köprüden yoksun olmaya benzer. Bunu kurmak için en azından, Türk edebiyatında müstesna bir yeri olan Sabir'i orta öğretim programına koymak ve araştırıcılara konu olarak vermek gerekir."

Ve gelelim şiire. Bir taşlama (2). Zaten Sabir de özellikle taşlamalarıyla tanınır, sevilir. Uzun uzun korkusuzluğunu ve kahramanlıklarını anlattıktan sonra

Ay dadaş, vallahi, tallahi, billahi
Harda müselman görürem gorhuram (3)

diye yobazlardan dert yandığı Gorhuram adlı şiirini duymayan azdır herhalde. Esin Afşar söylerdi bir zamanlar.

Sakın mollalardan, müselmanlardan şikayet ediyor diye Sabir'i zındığın, kafirin biri sanmayın. Gelin, kendisini kafirlikle suçlayan Şirvanlılara dediklerini dinleyin bir de:


Sabir ve Şirvanlılar (Çizen: Ezim Ezimzade)

Eşhedü billahi eliyyül azim
Sahibi imanem a Şirvanlılar
Yok yeni bir dine yeginim benim
Köhne müselmanam a Şirvanlılar

Şieyem emma ne bu eşkalden
Sünniem emma ne bu emsalden
Sufiyem emma ne bu ebdalden
Her seven insanem a Şirvanlılar (4)

Evet! Sabir müslümandır amma yobaz değildir. Yobazların ülkesine verdiği zararın bilincindedir. Yobazlarla savaşmak Sabir için adeta imanın şartlarından biridir. Modern bir okul açmış, modern bir okulda öğretmenlik yapmış ayrıca bu konuda çok sayıda şiir yazmıştır.

Sabir'in şiiri ile ilk karşılaştığımda Aziz Nesin'e benzetmiştim. 15 Eylül 2003 günü kaybettiğimiz Azeri dostum Yılmaz Esad Verdiyev hocam ise "Mehmet Akif'e benzetilmeli" demişti. Ben Sabir için bu kez de "Aziz Nesin - Mehmet Akif Sentezi" diyeyim. Bakalım Yılmaz hocam ne diyecek?

Taşlamalarının yanında Sabir'i bir efsane yapan faktörlerden biri de Molla Nesreddin (5) dergisidir. Molla Nesreddin dergisini uluslararası bir efsane yapan faktörlerin başında ise Sabir'in şiirleri ile Mirza Celil Memmedguluzade'nin olağanüstü editörlüğü gelir.

Ya lil'aceb, hayret ve şaşkınlık ifade eden bir deyim. Bu şiirde de Sabir mollalardan şikayet ediyor. Şikayet edecek bir makam bulamadığı için de en yüce makama Tanrı'ya yöneliyor:

"Nedir bunun sebebi? Mollalarında ne din var, ne iman. Tek dertleri para. Eskiden de böyle imiş, bugün de böyle. Fitne onlarda, hile onlarda. Köyde, kentte, her yerde soyup soğana çevirdiler milleti. Allahı peygamberi dini imanı dillerinden düşürmüyorlar. Mübarek yerleri de ziyaret etmişler*. Hem hocalar, hem hacı; amma zavallı çocukları mahfediyorlar. Ne ağız açtırıyorlar gariplere ne göz. Nedir bunun sebebi Ya Rab! Sen yaratmadın mı bu mollaları? Nasıl yarattın bunları böyle? Şunlara biraz din, iman, insaf, akıl, fikir, anlayış versen olmaz mı? Yeter artık! Bıktık, usandık! Kurtar bizi bunlardan Ya Rabb!"

Bu şiire taşlama demek pek doğru değil. Çığlık demek daha doğru olur bence. Tam da okullar açılırken, tam da Türkiye müselmanları ile YÖK silahşörlerinin büyük bir savaş yaşadıkları bu günlerde nerden de karşıma çıktı ki bu şiir? Ya lil'eceb!

Sakın bu savaşın mağlubu da öğrenciler ve millet olmasın,
Azerbaycan'daki gibi.

***

Acizane bir çeviri (?) denemesi daha.
Her ne kadar sürç-i lisan ettim ise
Affola

***

YA LİL'ACEP

Para ister dururlar hep
Ne namus var ne de edep
Ya Rab nedir bilmem sebep
Her mollan sanki bir merkep
Ya lil'acep Ya lil'acep

Gece gündüz hep soydular
Ne bıktılar ne doydular
Bilmem nereye koydular
Delik hem cepken hem de cep
Ya lil'acep Ya lil'acep

Din de onda iman da
Hacıdır (6) aynı zamanda
Onun aklı yok şeytanda
Mezbahaya döndü mektep
Ya lil'acep Ya lil'acep






DİPNOTLAR

1-Hophopname: Sabir'in Molla Nesreddin dergisindeki şiirlerinin çoğu Hop-Hop imzası ile yayınlanmış,. ölümünden sonra da şiirleri Hophopname adlı bir kitapta tgoplanmıştır. Azerbaycanda bir çok baskı yapan Hophopname Türkiye'de 1975 yılında Prof. Dr. A. Mecit Doğru tarafından yayınlanmıştır. Acaba, Doğru hoca, yayınlayacak yayınevi bulamadığı için mi kendi yayınlamıştır Hophopname'yi, yoksa bu onuru başkalarıyla paylaşmak istemediği içinmi? Hep merak etmişimdir. Ya lil'acep şiiri bu kitabın 367. sayfasından alınmıştır..

2- Azeriler satirik şiir diyorlar

3- Ey kardeş, nerde bir müslüman görsem, korkuyorum

4- Ey Şirvanlılar! Vallahi ben de iman sahibi biriyim. Yeni bir din edinmişliğim falan yok. Sizler gibi eski, eskiden beri, anamdan doğduğumdan beri müslümanım ben de. Şia'yım amma bu şekil değil. Sünni'yim amma bu emsal değil. Sofi'yim amma bu abdal gibi değil... Şiirin ilk dizesi Azerilerin iftiraya uğradıklarında kullandıkları bir tepki sözü. Biz nasıl o durumlarda -Allah inanı kuru iftiradan saklasın -Valla billa iftira, iki gözüm önüme aksın ki iftira... diyoruz; onlar da, Eşhedü billah eliyül azim diyorlarmış"

5- Molla Nesreddin: Azeri edebiyatının efsane dergisi. Mirza Celil Memmedguluzade tarafından kuruldu ve idare edildi. Yazdıkları, sadece kuzey ve güney Azerbaycanlarda değil İran'da, Osmanlı ve Rus imparatorluklarında da yankılandı. Türkçe, eğitim, kadın, işçi ve insan hakları derginin yazar ve çizerlerinin en önemli temaları idi. Dergi yazar ve şairleri kadar çizerleri ve çizdikleri ile de ünlüydü. Derginin ve sahibinin 1920'den sonra başına gelenleri ne siz sorun...

6- Şiiler kendileri için kutsal merkezleri ziyaret ederler. Meşhed'e gidenler Meşhedi, Kerbela'ya gidenler Kerbelayi olurlar.

ŞİİR İÇİN BİR KÜÇÜK SÖZLÜK

Irzü edeb: Namus ve edep
Pul teleb (etmek): Para istemek
Ceddü eb: Dede ve torun
Ya lil'eceb: Ne tuhaf, ne acaip, hayret
Mekrü-fitne: Hile-fitne
Mali ibad: Mal-mülk
Her yane: Her nereye, hangi yöne, her yerde
Nef'i cibişdan: [Nef'i: Yararlı, yararına; Cib: Cep; Cibiş: Cep (argo); Sabir burada halkın cebinden mollaların cebine para akışına, güncel deyiş ile hortumlamaya işaret ediyor. Nef'i cibiştan konusunda ve başka pek çok konuda beni aydınlatan Fatma Verdiyev hanımefendiye ve rahmetli eşi Yılmaz Hocama minnettarım.]
Leylü şeb: Gece-gündüz
Bala: Çocuk
Lal: Dilsiz; Leb terpetmek: Konuşmak, dudakları kımıldatmak.

posted by mehran bahari @ 11:31 PM 0 comments

چوب در لانه ی زنبورها

posted by mehran bahari @ 2:14 AM 0 comments

"Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım!"
"Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrindən 98 il ötdü
XALQ DƏRDİNİN TƏRCÜMANI
Molla Nasraddin in Tabriz

posted by mehran bahari @ 7:43 PM 10 comments

Molla Nəsrəddin jurnalı xalq həyatının aynası idi

Molla Nəsrəddin jurnalı xalq həyatının aynası idi

Biz XX yüzillikdən XXI yüzilliyə keçdik, ikinci minillikdən üçüncü minilliyə gəlib çıxdıq. Dünya dəyişir, dünyanın hər hansı nöqtəsində baş verən hadisə barədə informasiya dərhal Yer kürəsinin istənilən nöqtəsinə ötürülə bilir.

Yola saldığımız minilliyin ən böyük kəşfi çap üsulunun — “Qutenberq erası”nın meydana gəlməsi hesab edilir. Çap maşınının ixtirası bəşəriyyəti yeni sivilizasiyaya apardı. İnsanın, cəmiyyətin tirajlanmış sözə ehtiyacı özünü çox tez büruzə verdi. Ayıq ölkələr tezliklə mətbuata, tirajlı sözə yiyələndilər.
Azərbaycan öz mətbuatını xeyli gec yaratdı. Amma ilk qəzetimiz “Əkinçi” tezliklə xalq arasında hörmət qazandı. Onun sözü ötkəm oldu, təsir etdi, nəsil-nəsil insanları tərbiyə etdi. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev “Azərbaycanda milli mətbuatın yaradılmasının 125 illiyi haqqında” Prezident fərmanında onun keçdiyi şərəfli yolu belə dəyərləndirirdi: “Milli mətbuatımızın bünövrəsi 1875-ci il iyulun 22-də ”Əkinçi" qəzetinin ilk nömrəsinin nəşri ilə qoyuldu... Milli demokratik mətbuatın “Əkinçi” qəzeti tərəfindən bəyan edilmiş saflığı, ümummilli məqsədlərin təbliği, bəşəri dəyərlərin milli ənənələrlə üzvü vəhdəti... Azərbaycanda milli demokratik mətbuatın gələcək inkişafı üçün təməl daşları rolunu oynadı".


Azərbaycan milli mətbuatının banisi H.Zərdabi “Hər şeydən əvvəl, xalq səadəti yolunda çarpışan, el üçün yaşayıb-yaradan realist-demokratik bir alim, mübariz yazıçı olmuşdur. Xəlqilik həmişə onun ictimai görüşlərinin əsası olmuşdur”. “Əkinçi” mütərəqqi ideyalar yaydığına görə...hakim dairələrin təzyiqlərinə rast gəldi... çar hökumətinin əmri ilə qəzet bağlandı. Zərdabini “siyasi cəhətcə təhlükəli və etibarsız” elan edərək izləməyə başladılar" (V.Məmmədov. “Əkinçi” qəzeti).
Azərbaycanda bütün mütərəqqi mətbuat həmişə senzura təqiblərinə məruz qalmışdır. Belə mətbuat orqanlarına, onların əməkdaşlarına hücumlar, təzyiqlər olmuşdur. lakin maarifçi-demokrat ziyalılarımız bu hücumlardan qorxmamışlar.
Azərbaycanın maarifçi-demokrat jurnalistləri, xüsusilə, milli problemlərin mətbuatda qoyulması zamanı daha ciddi təzyiqlərlə üzləşmişlər. Bu problemlər içərisində azərbaycançılıq ideyalarının ifadəsi mühüm mərhələ təşkil edir. M.F.Axundovun bir çox əsərlərinə hopan bu milli ruh H.Zərdabi, Y.V.Çəmənzəminli, H.Vəzirov, C.Məmmədquluzadə, Ü.Hacıbəyov kimi bir çox ziyalılarda yeni qüvvətlə üzə çıxırdı.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ziyalılarının dərdləri bunlar idi: xalqın savadsızlığı, öz hüququnu dərk etməməsi, azərbaycanlının milli ruhunun özünə qaytarılması və s. Bu problemləri mətbuatın köməyi olmadan həll etməyin mümkünsüzlüyünü ziyalılarımız yaxşı bilirdilər. M.Şahtaxtlının “Şərqi-Rus”u, Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağaoğlunun “Həyat” qəzeti məhz azərbaycançılıq ideyalarının genitşlənməsi, təbliği, aydınlaşdırılması məqsədilə yaradılmışdı. Lakin bu mətbuat orqanları öz dövrləri üçün nə qədər böyük amallarla yaşamış olsalar da, xalq tribunasına, xalq sözünün əsl məkanına çevrilə bilmədilər. Azərbaycançılıq ideyalarının xalq tribunası missiyasını öz üzərinə “Molla Nəsrəddin” jurnalı götürdü.
Öz sələfləri kimi “Molla Nəsrəddin”in redaktoru da ədəbi və publisist yaradıcılığı “əsrin aynası”, demokratiya uğrunda mübarizədə kəskin silah, kütlələr arasında təbliğatın qüdrətli vasitəsi hesab edir, jurnalını məhz belə bir silaha çevirmək üçün var qüvvəsini əsirgəmirdi". (Ə.Mirəhmədov. “Azərbaycan Molla Nəsrəddini”) C.Məmmədquluzadənin əsas qayəsi azərbaycanlını öz xalqına, millətinə, keçmişinə, ənənələrinə sədaqətli tərbiyə etmək, milləti müasir dünyaya uyğun ölçülər səviyyəsində görmək idi. “Molla Nəsrəddin” bu amallar uğrunda mübarizə fonunda yaranmışdı.
1906-cı il aprelin 7-də işıq üzü görən bu jurnal tezliklə “mollanəsrəddinçilər” məktəbini formalaşdırmışdır. Jurnalın yaradıcıları — C.Məmmədquluzadə və Ö.F.Nemanzadə tezliklə xalq şairi M.Ə.Sabir, realist ədəbiyyatın nümayəndələri Ə.Haqverdiyev, Ə.Nəzmi, Ə.Qəmküsar, M.S.Ordubadi, S.Mümtaz və s. kimi onlarca istedadı redaksiya ətrafına toplamışlar. Amma ən əsası budur ki, “Molla Nəsrəddin” “Xalq satira jurnalı” modelinə çevrilmişdir. Bu, çox ciddi bir məqamdır, ona görə ki, yalnız “xalq jurnalı” bu qədər geniş yayıla bilərdi, populyar və təsiredici ola bilərdi.
“Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin birinci sayında verilmiş “Sizi deyib gəlmişəm” məqaləsi bütün mollanəsrəddinçilərin fəaliyyət proqramı kimi böyük əhəmiyyətə malikdir. Elə ilk nömrədən jurnal “o kəsləri deyib gəlmişdi ki, fala baxdırmağı, it boğuşdurmağı, dərviş nağılına qulaq asmağı, hamamda yatmağı” elmdən, maarifdən, öyrənməkdən, düz söz eşitməkdən üstün tuturdular. Əslində, “Sizi deyib gəlmişəm” məqaləsi jurnalın bütün gələcək ruhunu özündə ehtiva edirdi. “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrələrində dərc edilən felyetonlar onun xalq jurnalı kimi fəaliyyətə başladığını bariz şəkildə göstərirdi. “Bizim obrazovannılar”da öz dilinə xor baxanlar, “qınından çıxıb qınını bəyənməyənlər”, “Qəbirdən məktub”da başqasının vəzifəsini tutmaq üçün onu saxta dava-dərmanla öldürmək, “Niyə məni döyürsünüz”də xalqın dərdinə qalan və onu cəhalətdə saxlayanların satirik müqayisəsi, “Bizə hansı elmlər lazım?”da Avropa mədəniyyətini lağa qoyan, cəhaləti təbliğ edənlərin saxta ideyalarının ifşası və s. kimi aktual problemlər öz əksini tapmışdır.
“Molla Nəsrəddin”ə onun elə ilk nömrələrindən çox yerlərdən yazırdılar. Bəlkə də, Azərbaycanın ilk mətbuat orqanlarından idi ki, bu jurnalın bölgə və xarici müxbirləri vardı. Bakıdan, Lənkərandan, Salyandan, Qarabağdan, Aşqabaddan, Dərbənddən, Tiflisdən, Moskvadan, Peterburqdan gələn məktublar çox ciddi problemlər qoyurdu. Və bu problemlərin hamısı mütləq xalqın bir millət kimi formalaşmasına əngəl olan faktlarla zəngin idi. Bəzən jurnal ayrı-ayrı bölgələrin ovqatını əks etdirən məqamları göstərmək üçün müəllif təxəyyülünün məhsulu olan məktublara müraciət edirdi.
“Qarabağdan məktub” adlı bir felyeton azərbaycançılıq ideyalarının çox mühüm tərkib hissəsi kimi diqqəti çəkir. Maarifçiliyin, elmin xalqa, millətə böyük və müsbət təsir gücünü hiss edənlərin və bundan narahat olanların ifşasına həsr olunan bu felyetonda məktub müəllifi qəzetlərin “hürriyyət, elmi-tərəqqi”dən geniş bəhs etmələrini bir bəla kimi qiymətləndirirdi: “Həqiqət nə qədər fikir eyləyirəm mənim rəyim əsla bu cür sözlərə müvafiq gəlmir və qulağım taqqıldayır. Yaxşı, deyən gərək, a başına kül, bəs sizdən qabaq bu elmi nə üçün belə axtaran yoxdu? Axır, qardaş, ağlını başına cəm elə, ata-baba yolu ilə get... elmin sizə nə nəfi var? Hüriyyət nəmənədir? Kim indiyədək Qarabağda onun bəhrəsini görüb və görəcək?”.
Mirzə Cəlil və onun “Molla Nəsrəddin”dəki məsləkdaşları xalqın elmə etinasızlığını azərbaycanlının bir insan, bir millət kimi formalaşmasına mane olan ən narahat ənənə kimi qamçılayırdılar.
Jurnal özünün 1906-cı il tarixli 11-ci nömrəsində “Nəsihət” adlı kinayə üslubunda bir felyeton dərc edib. İmza birbaşa Molla Nəsrəddinin — yəni jurnalın özünündür. Azərbaycandan Dövlət Dumasına seçilən millət vəkillərinin Vətən və xalq dərdinə etinasızlıqlarının tipik ifadəsi kimi qiymətləndirilə biləcək bu felyetonun yarımsərlövhəsi də sarkazmın yüksək məqamıdır: “Camaat vəkillərinə”.
Azərbaycandan Peterburqa yola düşən millət vəkillərinə sarkastik bir müraciətə diqqət edək: “Sizədir bizim ümidimiz, biz müsəlman camaatının ümidi, ey millət vəkilləri!.. Gediniz, amma bunu hər dəqiqə yadda saxlayınız ki, sizin boynunuzda ağır təkliflər var ki, onları əmələ gətirməyi millətimiz sizdən tələb edəcək”. Bəs bu “təkliflər” hansılardır? Demə, millət vəkillərinin Fitielbörkdə (Peterburqda) əsas vəzifəsi “ədəbli, ədəbli, ədəbli” olmaq imiş. “Aman günüdür, biz müsəlman millətini yetmiş iki millətin vəkilləri içində biabır etməyiniz... Bunun da çarəsi heç deməməkdir.
Əgər xamuş (sakit) olmağa aylar ilə, illər ilə dözə bilsəniz, dözünüz və illah əgər səbr və qərarınız kəsildi, bir danışmaq istəsəniz, heç olmasa, millətimizin xoş səadəti və tərəqqisi adına...tələb ediniz ki, Rusiya hökumətinin yolunda can-dil ilə xidmət edən musəlmanlara layiqincə vəzifə və ənam verilsin və bununla belə Rusiyanın müstəbid idarəsinin tərəfdarı olmayan müsəlmanlar Saxalin cəzirəsinə göndərilsinlər".
“Molla Nəsrəddin” jurnalı millətin öz dərdini söylədiyi bir tribuna olmuşdur. “Təzə təlim kitabı” felyetonunda verilən “Molla Nəsrəddinin hesab məsələləri bütöv bir millətin başına açılan oyunların, əzab-əziyyətlərin, haqsızlıqların satirik ifadəsidir: ”Əkinçi əkdiyi buğdanın tozundan on hissəsini verir mülkədara, on hissəsini verir molla və dərvişə (yuxu təbiri, qızdırma duası və qeyri-zəhmətlərin əvəzində), on hissəsini də qlava və pristava rüşvət və divan xərci...
— Əkinçinin özünə nə qədər buğda qaldı?
...İrəvan qubernatoru on dörd il ki bu mənsəbdədir, hər il on müsəlman qulluqdan kənar edir.
— Bu müddətdə qubernator neçə müsəlman çıxardıb?
...Müsəlman uşağı dörd il rus dərsi oxuyub evinə qayıdanda anası ilə rusca danışır.
— Bu hesabla cavan 14 il oxuyandan sonra nə dildə danışacaq?"
Bu “təzə təlim kitabı”nda müsəlman xislətinə aid çoxarvadlılıq, uşağı elmdən yayındırmaq, arvada əşya kimi baxmaq, mövhumata qapılmaq, sahibkarların fəhlələrə zülmü, mollanın məktəbliyə tətbiq etdiyi cəbr üsulları, çörəyə torpaq qatılması üsulları, Naxçıvan hamamlarında suyun antisanitariya vəziyyəti, ehsan sahiblərinin ac-yalavac adamlar əvəzinə toxlara çörək vermələri, müsəlman qızlarının Tiflisdə namazı rusca qılmaları və s. kimi neçə-neçə milli problem öz əksini tapmışdır.
“Molla Nəsrəddin” dönə-dönə deyirdi ki, Vətən qardaşlarımıza “düşmənlərini tanıtmaq” və onları bu düşmənlərlə mübarizəyə hazırlamaq bizim borcumuzdur. Çünki köhnəliklə yeniliyin vuruşmasında fəhlə və əkinçinin kankan və tulambarçının, kontor və mədən işçisinin necə mövqe tutması, qalib, yaxud məğlub olması, “kimdir bizim düşmənlərimiz” sualına düzgün cavab tapmasından çox asılıdır" (Ə.Mirəhmədov).
Jurnalın fikrincə, bəla bundadır ki, “müsəlman qardaşlar”ın böyük bir hissəsi nəinki mübarizə yolundan bixəbərdir, nəinki sosial həyatda avam və fəaliyyətsizdir, hətta mövcud tarixi vuruşlar dövründə dost-düşmənini tanımaqda da çətinlik çəkib; hələ beşikdə ikən “şeytan”, “xortdan”, “cin”, “qulyabanı” kimi mövhümi sözlərlə qulağı dolduğu, cəmiyyət və təbiət qanunları haqqında kifayət qədər təsəvvürü olmadığı üçün o, rastlaşdığı bütün yaramazlıqları, bütün məhrumiyyət və bəlaları ya “tədbiri-xuda”, ya Allahın qəzəbi, ya da şeytan işi kimi başa düşür, ona görə də həmişə “Allahı köməyə çağıranda” qanını soran, ikiayaqlı “zəlillər”dən və “həşəratlar”dan dad çəkmək əvəzinə, deyir ki, “bari pərvərdigara, sən məni şeytandan saxla”.
Xalqın birliyi, mədəniyyətə qovuşmağı, millətlər içərisində öz yerini müəyyənləşdirməsi, demokratik dəyərlərə yiyələnməsi kimi məsələlərə münasibətini jurnal çox böyük sənətkarlıqla qələmə aldığı felyetonlarda göstərirdi. Yuxarıda xalqın bəzi nümayəndələrinin “bari pərvərdigara, sən məni şeytandan saxla” deyib də bütün nöqsanların, eybəcərliklərin səbəbini şeytanda axtarması “Şeytandan məktub” felyetonunda çox maraqlı şəkildə ifşa edilmişdir. “Şeytandan məktub” bütöv bir xalqın gerçək bir durumda necə olduğu haqqında satirik-informativ təqdimatdır.
Şeytanın dili ilə verilən bu məktubda şeytan müsəlmanların öz bəd əməllərini onun adına yazmalarından şikayət edir: “Guya ki, mən demişəm onlara adam öldürünüz! Yaxşı iş tutmuyunuz! Məktəb açmıyınız! İttifaq etməyiniz”) Və mənə lənət edirlər. Şeytan yazır: “Mən on ildir ki, müsəlman vilayətlərindən çıxmışam, çünki sizdə müsəlmanların öz aralarında çox şeytan var. O işlər ki, mən gərək onlara dəlalət edəm, o işi onlar özləri edirlər”.
Sonda şeytan bu məktubundan məqsədini belə göstərir: “Bu məktubu yazmaqda məqsədim odur ki, hər cürə pis işlər ki, müsəlmanlar tuturlar, qiyamət günündə Allah divanında cavabdeh özləridir, hərgah desələr, pərvərdigara, bizi şeytan aldatdı, onda mən də ərz edəcəyəm ki, ey adil Allah, vallah yalan deyirlər, heç bunların pis işindən xəbərim yoxdur, vallah xəbərim yoxdur, billah xəbərim yoxdur”.
“Şeytanın məktubu” kimi yüzlərlə felyeton jurnalın “Sizi deyib gəlmişəm” məqaləsində vəd etdiyi proqramın necə gerçəkləşdirildiyindən xəbər verir.
“Molla Nəsrəddin” jurnalının ideyaları və onların gerçəkləşmə üsulları heç vaxt köhnəlmir. Əksinə, bu gün Azərbaycan jurnalistikasında rastlaşdığımız mövzu monotonluğu, üslub yeknəsəqliyi, qərəzlilik və birtərəflilik, təhqir və böhtan, siyasiləşmə məqamlarını aradan qaldırmaq üçün dönə-dönə “Molla Nəsrəddin”ə – xalqın dərdini, millətin problemlərini yaşayan və bu problemlərin həlli yollarını göstərən bu böyük ədəbi abidəyə qayıtmaq zərurəti bütün ciddiliyi ilə ortaya çıxır.
Allahverdi MƏMMƏDOV

Molla Nəsrəddin jurnalı xalq həyatının aynası idi


Biz XX yüzillikdən XXI yüzilliyə keçdik, ikinci minillikdən üçüncü minilliyə gəlib çıxdıq. Dünya dəyişir, dünyanın hər hansı nöqtəsində baş verən hadisə barədə informasiya dərhal Yer kürəsinin istənilən nöqtəsinə ötürülə bilir. Yola saldığımız minilliyin ən böyük kəşfi çap üsulunun — “Qutenberq erası”nın meydana gəlməsi hesab edilir. Çap maşınının ixtirası bəşəriyyəti yeni sivilizasiyaya apardı. İnsanın, cəmiyyətin tirajlanmış sözə ehtiyacı özünü çox tez büruzə verdi. Ayıq ölkələr tezliklə mətbuata, tirajlı sözə yiyələndilər.
Azərbaycan öz mətbuatını xeyli gec yaratdı. Amma ilk qəzetimiz “Əkinçi” tezliklə xalq arasında hörmət qazandı. Onun sözü ötkəm oldu, təsir etdi, nəsil-nəsil insanları tərbiyə etdi. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev “Azərbaycanda milli mətbuatın yaradılmasının 125 illiyi haqqında” Prezident fərmanında onun keçdiyi şərəfli yolu belə dəyərləndirirdi: “Milli mətbuatımızın bünövrəsi 1875-ci il iyulun 22-də ”Əkinçi" qəzetinin ilk nömrəsinin nəşri ilə qoyuldu... Milli demokratik mətbuatın “Əkinçi” qəzeti tərəfindən bəyan edilmiş saflığı, ümummilli məqsədlərin təbliği, bəşəri dəyərlərin milli ənənələrlə üzvü vəhdəti... Azərbaycanda milli demokratik mətbuatın gələcək inkişafı üçün təməl daşları rolunu oynadı".
Azərbaycan milli mətbuatının banisi H.Zərdabi “Hər şeydən əvvəl, xalq səadəti yolunda çarpışan, el üçün yaşayıb-yaradan realist-demokratik bir alim, mübariz yazıçı olmuşdur. Xəlqilik həmişə onun ictimai görüşlərinin əsası olmuşdur”. “Əkinçi” mütərəqqi ideyalar yaydığına görə...hakim dairələrin təzyiqlərinə rast gəldi... çar hökumətinin əmri ilə qəzet bağlandı. Zərdabini “siyasi cəhətcə təhlükəli və etibarsız” elan edərək izləməyə başladılar" (V.Məmmədov. “Əkinçi” qəzeti).
Azərbaycanda bütün mütərəqqi mətbuat həmişə senzura təqiblərinə məruz qalmışdır. Belə mətbuat orqanlarına, onların əməkdaşlarına hücumlar, təzyiqlər olmuşdur. lakin maarifçi-demokrat ziyalılarımız bu hücumlardan qorxmamışlar.
Azərbaycanın maarifçi-demokrat jurnalistləri, xüsusilə, milli problemlərin mətbuatda qoyulması zamanı daha ciddi təzyiqlərlə üzləşmişlər. Bu problemlər içərisində azərbaycançılıq ideyalarının ifadəsi mühüm mərhələ təşkil edir. M.F.Axundovun bir çox əsərlərinə hopan bu milli ruh H.Zərdabi, Y.V.Çəmənzəminli, H.Vəzirov, C.Məmmədquluzadə, Ü.Hacıbəyov kimi bir çox ziyalılarda yeni qüvvətlə üzə çıxırdı.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ziyalılarının dərdləri bunlar idi: xalqın savadsızlığı, öz hüququnu dərk etməməsi, azərbaycanlının milli ruhunun özünə qaytarılması və s. Bu problemləri mətbuatın köməyi olmadan həll etməyin mümkünsüzlüyünü ziyalılarımız yaxşı bilirdilər. M.Şahtaxtlının “Şərqi-Rus”u, Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağaoğlunun “Həyat” qəzeti məhz azərbaycançılıq ideyalarının genitşlənməsi, təbliği, aydınlaşdırılması məqsədilə yaradılmışdı. Lakin bu mətbuat orqanları öz dövrləri üçün nə qədər böyük amallarla yaşamış olsalar da, xalq tribunasına, xalq sözünün əsl məkanına çevrilə bilmədilər. Azərbaycançılıq ideyalarının xalq tribunası missiyasını öz üzərinə “Molla Nəsrəddin” jurnalı götürdü.
Öz sələfləri kimi “Molla Nəsrəddin”in redaktoru da ədəbi və publisist yaradıcılığı “əsrin aynası”, demokratiya uğrunda mübarizədə kəskin silah, kütlələr arasında təbliğatın qüdrətli vasitəsi hesab edir, jurnalını məhz belə bir silaha çevirmək üçün var qüvvəsini əsirgəmirdi". (Ə.Mirəhmədov. “Azərbaycan Molla Nəsrəddini”) C.Məmmədquluzadənin əsas qayəsi azərbaycanlını öz xalqına, millətinə, keçmişinə, ənənələrinə sədaqətli tərbiyə etmək, milləti müasir dünyaya uyğun ölçülər səviyyəsində görmək idi. “Molla Nəsrəddin” bu amallar uğrunda mübarizə fonunda yaranmışdı.
1906-cı il aprelin 7-də işıq üzü görən bu jurnal tezliklə “mollanəsrəddinçilər” məktəbini formalaşdırmışdır. Jurnalın yaradıcıları — C.Məmmədquluzadə və Ö.F.Nemanzadə tezliklə xalq şairi M.Ə.Sabir, realist ədəbiyyatın nümayəndələri Ə.Haqverdiyev, Ə.Nəzmi, Ə.Qəmküsar, M.S.Ordubadi, S.Mümtaz və s. kimi onlarca istedadı redaksiya ətrafına toplamışlar. Amma ən əsası budur ki, “Molla Nəsrəddin” “Xalq satira jurnalı” modelinə çevrilmişdir. Bu, çox ciddi bir məqamdır, ona görə ki, yalnız “xalq jurnalı” bu qədər geniş yayıla bilərdi, populyar və təsiredici ola bilərdi.
“Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin birinci sayında verilmiş “Sizi deyib gəlmişəm” məqaləsi bütün mollanəsrəddinçilərin fəaliyyət proqramı kimi böyük əhəmiyyətə malikdir. Elə ilk nömrədən jurnal “o kəsləri deyib gəlmişdi ki, fala baxdırmağı, it boğuşdurmağı, dərviş nağılına qulaq asmağı, hamamda yatmağı” elmdən, maarifdən, öyrənməkdən, düz söz eşitməkdən üstün tuturdular. Əslində, “Sizi deyib gəlmişəm” məqaləsi jurnalın bütün gələcək ruhunu özündə ehtiva edirdi. “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrələrində dərc edilən felyetonlar onun xalq jurnalı kimi fəaliyyətə başladığını bariz şəkildə göstərirdi. “Bizim obrazovannılar”da öz dilinə xor baxanlar, “qınından çıxıb qınını bəyənməyənlər”, “Qəbirdən məktub”da başqasının vəzifəsini tutmaq üçün onu saxta dava-dərmanla öldürmək, “Niyə məni döyürsünüz”də xalqın dərdinə qalan və onu cəhalətdə saxlayanların satirik müqayisəsi, “Bizə hansı elmlər lazım?”da Avropa mədəniyyətini lağa qoyan, cəhaləti təbliğ edənlərin saxta ideyalarının ifşası və s. kimi aktual problemlər öz əksini tapmışdır.
“Molla Nəsrəddin”ə onun elə ilk nömrələrindən çox yerlərdən yazırdılar. Bəlkə də, Azərbaycanın ilk mətbuat orqanlarından idi ki, bu jurnalın bölgə və xarici müxbirləri vardı. Bakıdan, Lənkərandan, Salyandan, Qarabağdan, Aşqabaddan, Dərbənddən, Tiflisdən, Moskvadan, Peterburqdan gələn məktublar çox ciddi problemlər qoyurdu. Və bu problemlərin hamısı mütləq xalqın bir millət kimi formalaşmasına əngəl olan faktlarla zəngin idi. Bəzən jurnal ayrı-ayrı bölgələrin ovqatını əks etdirən məqamları göstərmək üçün müəllif təxəyyülünün məhsulu olan məktublara müraciət edirdi.
“Qarabağdan məktub” adlı bir felyeton azərbaycançılıq ideyalarının çox mühüm tərkib hissəsi kimi diqqəti çəkir. Maarifçiliyin, elmin xalqa, millətə böyük və müsbət təsir gücünü hiss edənlərin və bundan narahat olanların ifşasına həsr olunan bu felyetonda məktub müəllifi qəzetlərin “hürriyyət, elmi-tərəqqi”dən geniş bəhs etmələrini bir bəla kimi qiymətləndirirdi: “Həqiqət nə qədər fikir eyləyirəm mənim rəyim əsla bu cür sözlərə müvafiq gəlmir və qulağım taqqıldayır. Yaxşı, deyən gərək, a başına kül, bəs sizdən qabaq bu elmi nə üçün belə axtaran yoxdu? Axır, qardaş, ağlını başına cəm elə, ata-baba yolu ilə get... elmin sizə nə nəfi var? Hüriyyət nəmənədir? Kim indiyədək Qarabağda onun bəhrəsini görüb və görəcək?”.
Mirzə Cəlil və onun “Molla Nəsrəddin”dəki məsləkdaşları xalqın elmə etinasızlığını azərbaycanlının bir insan, bir millət kimi formalaşmasına mane olan ən narahat ənənə kimi qamçılayırdılar.
Jurnal özünün 1906-cı il tarixli 11-ci nömrəsində “Nəsihət” adlı kinayə üslubunda bir felyeton dərc edib. İmza birbaşa Molla Nəsrəddinin — yəni jurnalın özünündür. Azərbaycandan Dövlət Dumasına seçilən millət vəkillərinin Vətən və xalq dərdinə etinasızlıqlarının tipik ifadəsi kimi qiymətləndirilə biləcək bu felyetonun yarımsərlövhəsi də sarkazmın yüksək məqamıdır: “Camaat vəkillərinə”.
Azərbaycandan Peterburqa yola düşən millət vəkillərinə sarkastik bir müraciətə diqqət edək: “Sizədir bizim ümidimiz, biz müsəlman camaatının ümidi, ey millət vəkilləri!.. Gediniz, amma bunu hər dəqiqə yadda saxlayınız ki, sizin boynunuzda ağır təkliflər var ki, onları əmələ gətirməyi millətimiz sizdən tələb edəcək”. Bəs bu “təkliflər” hansılardır? Demə, millət vəkillərinin Fitielbörkdə (Peterburqda) əsas vəzifəsi “ədəbli, ədəbli, ədəbli” olmaq imiş. “Aman günüdür, biz müsəlman millətini yetmiş iki millətin vəkilləri içində biabır etməyiniz... Bunun da çarəsi heç deməməkdir.
Əgər xamuş (sakit) olmağa aylar ilə, illər ilə dözə bilsəniz, dözünüz və illah əgər səbr və qərarınız kəsildi, bir danışmaq istəsəniz, heç olmasa, millətimizin xoş səadəti və tərəqqisi adına...tələb ediniz ki, Rusiya hökumətinin yolunda can-dil ilə xidmət edən musəlmanlara layiqincə vəzifə və ənam verilsin və bununla belə Rusiyanın müstəbid idarəsinin tərəfdarı olmayan müsəlmanlar Saxalin cəzirəsinə göndərilsinlər".
“Molla Nəsrəddin” jurnalı millətin öz dərdini söylədiyi bir tribuna olmuşdur. “Təzə təlim kitabı” felyetonunda verilən “Molla Nəsrəddinin hesab məsələləri bütöv bir millətin başına açılan oyunların, əzab-əziyyətlərin, haqsızlıqların satirik ifadəsidir: ”Əkinçi əkdiyi buğdanın tozundan on hissəsini verir mülkədara, on hissəsini verir molla və dərvişə (yuxu təbiri, qızdırma duası və qeyri-zəhmətlərin əvəzində), on hissəsini də qlava və pristava rüşvət və divan xərci...
— Əkinçinin özünə nə qədər buğda qaldı?
...İrəvan qubernatoru on dörd il ki bu mənsəbdədir, hər il on müsəlman qulluqdan kənar edir.
— Bu müddətdə qubernator neçə müsəlman çıxardıb?
...Müsəlman uşağı dörd il rus dərsi oxuyub evinə qayıdanda anası ilə rusca danışır.
— Bu hesabla cavan 14 il oxuyandan sonra nə dildə danışacaq?"
Bu “təzə təlim kitabı”nda müsəlman xislətinə aid çoxarvadlılıq, uşağı elmdən yayındırmaq, arvada əşya kimi baxmaq, mövhumata qapılmaq, sahibkarların fəhlələrə zülmü, mollanın məktəbliyə tətbiq etdiyi cəbr üsulları, çörəyə torpaq qatılması üsulları, Naxçıvan hamamlarında suyun antisanitariya vəziyyəti, ehsan sahiblərinin ac-yalavac adamlar əvəzinə toxlara çörək vermələri, müsəlman qızlarının Tiflisdə namazı rusca qılmaları və s. kimi neçə-neçə milli problem öz əksini tapmışdır.
“Molla Nəsrəddin” dönə-dönə deyirdi ki, Vətən qardaşlarımıza “düşmənlərini tanıtmaq” və onları bu düşmənlərlə mübarizəyə hazırlamaq bizim borcumuzdur. Çünki köhnəliklə yeniliyin vuruşmasında fəhlə və əkinçinin kankan və tulambarçının, kontor və mədən işçisinin necə mövqe tutması, qalib, yaxud məğlub olması, “kimdir bizim düşmənlərimiz” sualına düzgün cavab tapmasından çox asılıdır" (Ə.Mirəhmədov).
Jurnalın fikrincə, bəla bundadır ki, “müsəlman qardaşlar”ın böyük bir hissəsi nəinki mübarizə yolundan bixəbərdir, nəinki sosial həyatda avam və fəaliyyətsizdir, hətta mövcud tarixi vuruşlar dövründə dost-düşmənini tanımaqda da çətinlik çəkib; hələ beşikdə ikən “şeytan”, “xortdan”, “cin”, “qulyabanı” kimi mövhümi sözlərlə qulağı dolduğu, cəmiyyət və təbiət qanunları haqqında kifayət qədər təsəvvürü olmadığı üçün o, rastlaşdığı bütün yaramazlıqları, bütün məhrumiyyət və bəlaları ya “tədbiri-xuda”, ya Allahın qəzəbi, ya da şeytan işi kimi başa düşür, ona görə də həmişə “Allahı köməyə çağıranda” qanını soran, ikiayaqlı “zəlillər”dən və “həşəratlar”dan dad çəkmək əvəzinə, deyir ki, “bari pərvərdigara, sən məni şeytandan saxla”.
Xalqın birliyi, mədəniyyətə qovuşmağı, millətlər içərisində öz yerini müəyyənləşdirməsi, demokratik dəyərlərə yiyələnməsi kimi məsələlərə münasibətini jurnal çox böyük sənətkarlıqla qələmə aldığı felyetonlarda göstərirdi. Yuxarıda xalqın bəzi nümayəndələrinin “bari pərvərdigara, sən məni şeytandan saxla” deyib də bütün nöqsanların, eybəcərliklərin səbəbini şeytanda axtarması “Şeytandan məktub” felyetonunda çox maraqlı şəkildə ifşa edilmişdir. “Şeytandan məktub” bütöv bir xalqın gerçək bir durumda necə olduğu haqqında satirik-informativ təqdimatdır.
Şeytanın dili ilə verilən bu məktubda şeytan müsəlmanların öz bəd əməllərini onun adına yazmalarından şikayət edir: “Guya ki, mən demişəm onlara adam öldürünüz! Yaxşı iş tutmuyunuz! Məktəb açmıyınız! İttifaq etməyiniz”) Və mənə lənət edirlər. Şeytan yazır: “Mən on ildir ki, müsəlman vilayətlərindən çıxmışam, çünki sizdə müsəlmanların öz aralarında çox şeytan var. O işlər ki, mən gərək onlara dəlalət edəm, o işi onlar özləri edirlər”.
Sonda şeytan bu məktubundan məqsədini belə göstərir: “Bu məktubu yazmaqda məqsədim odur ki, hər cürə pis işlər ki, müsəlmanlar tuturlar, qiyamət günündə Allah divanında cavabdeh özləridir, hərgah desələr, pərvərdigara, bizi şeytan aldatdı, onda mən də ərz edəcəyəm ki, ey adil Allah, vallah yalan deyirlər, heç bunların pis işindən xəbərim yoxdur, vallah xəbərim yoxdur, billah xəbərim yoxdur”.
“Şeytanın məktubu” kimi yüzlərlə felyeton jurnalın “Sizi deyib gəlmişəm” məqaləsində vəd etdiyi proqramın necə gerçəkləşdirildiyindən xəbər verir.
“Molla Nəsrəddin” jurnalının ideyaları və onların gerçəkləşmə üsulları heç vaxt köhnəlmir. Əksinə, bu gün Azərbaycan jurnalistikasında rastlaşdığımız mövzu monotonluğu, üslub yeknəsəqliyi, qərəzlilik və birtərəflilik, təhqir və böhtan, siyasiləşmə məqamlarını aradan qaldırmaq üçün dönə-dönə “Molla Nəsrəddin”ə – xalqın dərdini, millətin problemlərini yaşayan və bu problemlərin həlli yollarını göstərən bu böyük ədəbi abidəyə qayıtmaq zərurəti bütün ciddiliyi ilə ortaya çıxır.




Allahverdi MƏMMƏDOV

posted by mehran bahari @ 7:41 PM 0 comments

Mollanəsrəddinçilik və onun qaynaqları

http://www.elsever.biz/

Dünya şöhrəti qazanmış mənəvi mədəniyyət abidələrimizdən biri, doğma хalqımızın mövqeyini əks etdirən, 1906 - 1931-ci illərdə fəaliyyət göstərən güclü satira jurnalı «Molla Nəsrəddin» tariхə mübariz, orijinal mətbuat orqanı kimi daхil olmuş, Azərbaycan хalqının siyasi təfəkkürünün formalaşmasında, mədəni inkişafında rol oynamış və tariхdə özünəməхsus iz qoymuşdur.
«Molla Nəsrəddin» jurnalı bolşevik hərəkatının yarandığı və gurlaşdığı dövrdə fəaliyyətə başlamış və həmin tariх kəsiyində hələ yeni olan ictimai - siyasi, ədəbi mühitə qatılmışdır. Ona görə də jurnal bu yeni və gərgin mühitin хüsusiyyətlərini, əhval - ruhiyyəsini əks etdirmişdir. Ümumiyyətlə, sağlam, məntiqli satira bütün dövrlər üçün aktualdır. Tariхə nəzər salsaq hər dövrün özünəməхsus yaхşı və pis cəhətlərinin olduğunu görərik. Məhz pis cəhətlər tənqidin, satiranın yaranmasına təkan vermişdir. Çünki nöqsanlar, çatışmamazlıqlar, bir qayda olaraq, tənqid, satira hədəfi olmuşlar. «Molla Nəsrəddin» öz dövrünün əyər - əskiyini, nöqsanlarını satira, gülüş atəşinə tutur, bu yolla ictimaiyyətin diqqətini bu amillərə cəlb edirdi.
«Molla Nəsrəddin»in banisi və redaktoru yazıçı - mütəfəkkir və ictimai хadim Cəlil Məmmədquluzadə jurnalın yaranmasından danışarkən deyirdi: «Molla Nəsrəddin»i təbiət özü yaratdı, zəmanə özü yaratdı». «Molla Nəsrəddin»in ideya istiqaməti, satira üslubu, rəngarəng rəsmləri dövrünün ictimai - siyasi şəraitindən qidalanır və tələblərinə cavab verirdi.
Jurnalın redaktoru Cəlil Məmmədquluzadə onun fəaliyyətinə istiqamət vermişdir. «Molla Nəsrəddin»in hökümət tərəfindən təsdiq edilmiş proqramı aşağıdakı hissələrdən ibarət idi:
1.Söhbətlər, 2.Atmacalar, 3.Felyeton, 4.Yumorlu şerlər, 5.Yumorlu teleqramlar, 6.Satirik hekayələr, 7.Lətifələr, 8.Poçt qutusu, 9.Yumorlu elanlar, 10.Şəхsi elanlar, 11.Karikatura və illyustrasiyalar. Lakin redaksiya çoх vaхt təsdiq olunmuş proqramm çərçivəsindən kənara çıхır, müəyyən dövr və hadisələrin ortaya çıхardığı məsələlərə biganə qalmır, onlara münasibət bildirirdi.
«Molla Nəsrəddin»in nəşrinə rəsmi icazə alındığı gündən (26.02.1906) jurnalın işıq üzü görməsində, materialların işlənib hazırlanmasında, maddi problemlərin həllində Ömər Faiq Nemanzadə Cəlil Məmmədquluzadənin yaхın köməkçisi olmuş, bir neçə il onunla çiyin - çiyinə çalışmışdır.
1906-cı il aprelin 7-də jurnalın birinci nömrəsi çıхdıqdan sonra yüzlərlə yazıçı və ədib jurnal ətrafında birləşdi. Bundan başqa, «Molla Nəsrəddin»in səhifələrində çap olunan müхtəlif yazıların müəllifləri içərisində müəllimlər, həkimlər, tələbələr, alimlər, fəhlələr, kəndlilər və şəhər sakinləri də var idi. Jurnalın ünvanına hər gün müхtəlif yerlərdən yeniliklərlə dolu məktublar gəlirdi və bu məktublar jurnalın mövzu rəngarəngliyində və təzələnməsində mühüm rol oynayırdı. Jurnalın məzmun rəngarəngliyinə görə M.Ə.Sabir onu «əsrin aynası» adlandırmışdı. Ümumiyyətlə, «Molla Nəsrəddin» baş redaktorla bərabər zəhmətkeş Azərbaycan ziyalılarından ibarət müəllif ordusunun səyi nəticəsində fəaliyyət göstərirdi. Cəlil Məmmədquluzadə bunu dərin minnətdarlıq hissi ilə qeyd edirdi: «Molla Nəsrəddin» tək bir nəfər müəllifin əsəri deyil. «Molla Nəsrəddin» bir neçə mənim əziz yoldaşlarımın qələmlərinin əsərinin məcmuəsidir ki, mən də onların ancaq ağsaqqal yoldaşıyam».
Azərbaycanın milli mətbuat tariхində «Molla Nəsrəddin» ilk mətbuat orqanı idi ki, dövrün mütərəqqi yazarlarını ətrafında toplamış və onlar üçün yaradıcılıq və ədəbi jurnalistika mərkəzi olmuşdu. «Molla Nəsrəddin»in müəlliflərindən Cəlil Məmmədquluzadəyə ən yaхın olan görkəmli sənətkar M.Ə.Sabir idi. Azərbaycan ədəbiyyatı tariхində müstəsna rolu olan, öz orijinal poeziyası ilə ədəbiyyata bir yenilik gətirən, ifadə üslubu, yaradıcılıq istiqaməti və mahiyyəti nöqteyi - nəzərindən başqalarından təmamilə fərqlənən M.Ə.Sabir Azərbaycan poeziyası tariхində yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur. Görkəmli Azərbaycan yazıçısı Məmməd Arif Cəlil Məmmədquluzadəni jurnalın beyni, Sabiri isə qəlbi və ruhu adlandırmışdır.
«Molla Nəsrəddin» az vaхt ərzində хalqın məsləhətçisinə çevrilmişdi. O, хalqa tariхi inkişafın istiqamətini müəyyənləşdirməkdə, cəmiyyətin tərəqqi yolunu düzgün tapmaqda kömək edirdi. Jurnalın işi хalqı ictimai fəaliyyətə cəlb etməyə, mütərəqqi mədəniyyəti təbliğ etmək kimi sahələrə həsr olunmuşdu. «Molla Nəsrəddin» elmin, maariflənmənin təbliğinə, savadsızlığın aradan qaldırılması prinsiplərinə хidmət edirdi. Jurnal ictimai fikrin təşəkkülünə, cəmiyyətdə ideya - tərbiyə işinin həyata keçirilməsinə, kütlələrin siyasi şüurunun inkişafına kömək etməyə çalışırdı. «Molla Nəsrəddin»in bədii və siyasi publisistikası məhz bu istiqamətdə məsələlərin həllinə həsr edilmişdi.
Jurnalın səhifələrində həyatın ictimai - siyasi, mənəvi cəhətləri mollanəsrəddinçilər tərəfindən təhlil olunur və öz qiymətini alırdı. Nöqsanlar maraqlı, məzəli və tikanlı, kəskin gülüş vasitəsilə jurnalın səhifələrində əksini tapırdı.
«Molla Nəsrəddin» XX əsr tənqidi və demokratik jurnalistikasının ən aydın göstəricisi kimi ona başçılıq edirdi. «Molla Nəsrəddin» Azərbaycan milli mətbuatına, jurnalistikasına yeni dalğa kimi daхil olmuş və ana dilimizə yeni söz, «mollanəsrəddinçilik» sözünü gətirmişdir.
«Mollanəsrəddinçilik» - azadlıq və demokratiya uğrunda mübarizə, ədəbiyyatda realizm və satira, dildə хəlqilik, sadəlik, aydınlıq, mətbuatda demokratik baхışlar və mübarizlik deməkdir. Bütün bu хüsusiyyətlərin bu gün də nə qədər aktual və zəruri olduğunu inkar etmək olmaz.
Jurnalın peşəkar jurnalist olmayan müəllif və yaradıcıları öz işlərində siyasət və ədəbiyyatı ustalıqla birləşdirmişlər. Onlar jurnalın səhifələrində cəmiyyətdəki nöqsanları ifşa etməklə bərabər, onların aradan qaldırılması yollarını da göstərirdilər. «Molla Nəsrəddin»in uğrunda mübarizə apardığı tərəqqi, demokratiya, azadlıq ideyalarının məzmunu və dəyərlər bu gün dəyişmişdir. Buna baхmayaraq, «Molla Nəsrəddin»in хalqa, Vətənə хidmət prinsipləri bu gün də örnək və хüsusilə, müasir KİV-lərə nümunə ola bilər.
«Molla Nəsrəddin»in milli irsimizlə yanaşı, dünya хalqlarının mədəniyyət nümunələrinin öyrənilməsi və təbliğində böyük хidmətləri vardır. «Molla Nəsrəddin»in mütərəqqi ideyalarından biri milli ədəbi dili inkişaf etdirmək və onu daha yüksək tərəqqiyə çatdırmaq ideyası idi.
Mütərəqqi ideyaların təbliği, mübarizə istiqaməti, vətənpərvərlik hissləri və хalqının maariflənməsi və mədəni səviyyəsinin yüksəlməsi zəminində apardığı ideoloji təbliğat nöqteyi - nəzərindən «Molla Nəsrəddin» jurnalı «Əkinçi»nin varisi və davamçısı sayıla bilər.

Vəfa Seyidova

v_seidova@azfreespeech.org

posted by mehran bahari @ 7:38 PM 0 comments

CARICATURE AND CARTOON IN IRAN

By: MASOUD SHOJAI TABATABAI

At the beginning of the 19th century the British and Russian colonialists were attempting to plunder the Iranian natural resources and were doing everything possible to make this country their colony. The Russian Empire occupied a vast part of the wealthiest and fertile territories of Iran, and the historical fate of the people of those territories was gradually separated from that of the rest of Iranians. The Tsarist government of Russia which for long had cast covetous eyes on these affluent regions of Iran began to expand its establishments into the occupied territories, to the extent that by the end of 19th century and the beginning of 20th century. Important cities of these territories came to form one of the prosperous regions of Russia. The people of these regions who had lost all hope of getting help from the traitorous Qajar kings had no choice but to surrender to Russian Pristaves and Nachalinks who were more perfidious and cunning than the Qajar Bakes and Daroughehs.

During the period of the Tsarist government’s domination over the Azerbaijani lands very harsh conditions prevailed over the political and cultural life of the people. This government biased against these people and held them in contempt. By adopting a program of racist teachings and inculcations it managed to create disdain in the minds of the Russian people against non-Russian nations and to persuade them to officially considered them as strangers. As a result of such policies from the very beginning there were rebellions and uprisings of the people of Azerbaijan and other places against the Tsarist government in different ways.



Because of its colonialist aims and to exploit the national and human resources of the land, Russian government expanded its industries in to the different cities of Azerbaijan especially Bakou. This moved large groups of people to the cities from the villages in different parts Caucasia in order to find jobs. Groups of Iranians especially from the province of Azerbaijan in Iran also joined the influx.

With the arrival of the great mass of Iranian people into these cities and taking into account the fact that they took with themselves their own cultural and political ideas, the people of these cities were gradually given a new level of awareness. The consequences of this increased awareness induced movements against the despotic Tsarist regime, which had been formed during many centuries.

Although the 1905 Revolution against the Tsarist system in Russia was defeated, it still forced the regime to grant some concessions in regard to the people’s newfound awareness. As a result, an atmosphere was created in which certain groups set up organizations and began organizing the people and establishing political party offices. The constitutional movement in Iran, which had its roots in all sections of Iranian society, affected the continuation of the Russian revolution because of the direct conflict between Iranian citizens in the north of Iran and Tsarist forces.

Different newspapers were published for propaganda purposes and inviting the people to join the different parties and groups, which mainly gathered beneath the banner of Russian social democratic organizations under the leadership of Stalin, and these continuously reflected situations and events occurring at home and abroad especially in Iran.

The MuIIa Nasreddin Weekly

The history of the press in Azerbaijan an area, which covers a part of Russia and a great part of Northern Iran, began in the 1870’s and in a short period of time, became one of the most important socio-political and literary organs. The Tsarist government, especially after the effects of the 1905 Revolution, was obliged to publish a hypocritical declaration on March 18, 1906, to show a certain extent of tolerance and to exercise to bear the press. It was after this publication that newspapers and other publications related to different factions were introduced.

At this time, different groups related to the social democratic party used the occasion to freely publish their newspapers, documents, and items, which up until then had been published secretly. Among the newspapers of this period are "Hemmat","Daavat" ,”Takamol ", “Foyouzat” ,”Hayat” , “Shalaleh” , and “Ershad” which were published in Azerbaijan in Azeri Language. Satirical newspapers were also published, and in order to promulgate their views they used a certain style, which adopted a humorous and ridiculous language that had its roots of the culture of the people of this land. Consequently the circulation of such publications was very high. PubIcations like "Mulla Nasreddin, "Zanbour", "Touti ‘Lak-Lak’ "Babaye Amir" "Mashal", "Bohloul" and other were published. Mulla Nasreddin led them all in style, the rest merely copied in one way or another.

The name of the magazine was taken from the mythical story of the honest and humorous Mulla Nasreddin a very famous and familiar name amongst the people. The magazine adopted the same style as that of which was used in the mythical story of Mulla Nasreddin and expressed daily events to the people through caricatures and humorous texts.

The first issue of Mulla Nasreddin was published in Tbilisi the center of Georgia under the editorship of Mohammed Gholizadeh on April 7, 1906. According to some reports, Jalil Mohammad Gholizadeh was born in Nakhjavan, and according to others his birthplace was Caucasia. He was proficient in Persian, Azeri, and Russian languages. When he was 14 years old he entered Darollmoalemin in the city of Qouri in Georgia, and after finishing his studies there he spent some years teaching in the local schools. In 1904 he went to Tbilisi and began to work as a writer for a newspaper called "Shargeh – e – Rous ". In 1905, after the newspaper had banned to be published the young writer assumed responsibility of its printing-house and changed its name to "Matba‘eh Gheiraf". Because of the censorship laws laid down by the Tsarist government he did not have the opportunity, to continue his activities. It was not until 1906, after the constitutional Revolution had provided a suitable juncture, that Gholizadeh along with Faegh Afandi

Ma‘amanzadeh, began to publish a weekly edition of Mulla Nasreddin under the supervision of the "Demokrat organ”. Muhammad Gholizadeh gathered around many of the outstanding cartoonists and writers of that time, and by using the works of cartoonists like, "Roter" "O.A. Shamrling, Azim Azimzadeh, Behzad, Mousayef, Yousef Vazir Ginosky, lbrahim zadeh and others, he selected cartoons as a realistic and critical form of illustration of the kind that was popular in Europe at that time. Although Gholizadeh ‘s weekly was greatly influenced by Turkish and Caucasian publications, still, because of the services granted by the great masters like "Roter" and "Shamrling" and the famous writers like Mirza Ali Akbar Taherzadeh (better known as "Saber",) Abdulrahim Haghverdiov, Mohammad Saeed Ordubari, etc …it became the vanguard of the critical, humorous and political publications, at that time how ever, it must be accepted that this weekly provided a turning point in the development of caricature and humorous literature in the Azeri and Turkish languages.

The weekly Mulla Nasreddin journal was printed and published in Tbilisi from 1906 until 1917, in Tabriz from 1921 until 1922,and in Baku, from 1922 until 1931 through lithographic printing. Its pictures were printed in color and in black and white. Its first page had the title of Mulla Nasreddin in Arabic and the same name in Russian below. The date was printed above the title according to the Christian and Islamic calenders. The number of the issue was added and the price was printed below the title both in Russian and Azeri. This weekly was published in Azeri and sometimes had a page or a column in Persian. There were eight pages and the size of the pages was 24x32 cm, the circulation of its first issue was 1000, the second one 2000 and the circulation of the other issues numbered, 5000 in a week.

The weekly Mulla Nassrulldin which claimed to be the supporter of free­dom demand a severe attack on dictatorship in all its forms, and it considered itself to be the vanguard of such an attack of course in satirical way. Its destination and aims were in accordance with the policies of the social democratic party.

In the first issue a caricature by shelling was printed on the first page. This caricature showed the sleeping world of Muslims, on arising from their slumber, while yawning Mullanassrull­din was drawn looking down at them.


He was presented as a white-bearded old man and his physical appearance was meant to depict the contemporary the Muslims.

Roter and shelling who were origi­nally from Germany, played an impor­tant role in presenting the Mulla‘S character to the people. At first, because of their lack of familiarity with the local and traditional customs of Iran, they could not attract the eple to he extent that they thought they would have been able to. Thus they begin traveling around the Iranian cities and villages and upon becoming relatively familiar with the local culture and tradi­tion, they started their work of satiriz­ing this culture and tradition. At times they went too far in their task, and their satirical portrayals became offensive. Because of these insults the Iranian clergy at that time boycotted this weekly along with its writers and designers and started to oppose it.

Rater with his realistic caricatures and because of this complete acquaintances with the psychological and visual signifi­cances of caricature, showed the complex how’s and whys in this work. He paid complete attention to the object’s kind and tissue; he was always searching for satirical themes. He drew his caricatures with dili­gence and with a careful exactness about details. He used several has­h hours in order to show shade and light and light and in order to express depth and volume. This is why his work could not be copied and there­fore his style was not adopted as common practice.

In 1920 Gholizadeh came to Tabriz and s stayed there for a year, and in 1921 he published his newspaper. He published and issues of this news­paper in this city the location of its office in Tabriz was in the Omid Matba ‘e (press), the Ostad Shagerd Bazaar, Prince Nosratollsaltafleh‘s house.

The subject matter of the primary pictures of Mulla Nasseruddin was set forth by Jalil Mohammad Gholizadeh and the pictures were drawn by Rater under his direct supervision. Rater’s pictures soon found popularity with the people because of their closeness to reality. His work ‘Without comment” was published in Mulla Nasserulddin. In addition to the literate people, these works became greatly popular with the illiterate people. Every person could use these pictures establish some kind of a relation the daily events and problems as dictated by the artist. Shilling however used to draw his caricatures simple and creative lines avoiding unnecessary lines, he also rejected the creation of atmosphere in his it was for these reasons that his caricatures were imitated by the majority of Iranian caricaturists, to the extent that there is not the slightest difference technically between his works and the works of Iranian caricaturists designers. Shilling’s simple a explicit designs with relative action in form and style, was nor from Rater’s realistic approach. Effect, the personality set forth by these two designers was closer realistic forms than caricatures.

Rater and Shilling, the main image makers of the Mulla Nasserulddin monthly, showed a great understanding of social subjects and social problems and this played important part in making magazine the most prominent satirical publication among the magazines that time.

Information gathered from the surviving documents of this magazine suggests that eight image makers caricaturists from different nationalities worked for the Mulla monthly from its first publication 1917. They are:

0.1. Shemerling (Shilling). I. Rater, Azim Azimzadeh, Giladzeh, Yosef­ vazir, Kh. Mosayev, A. Ebrahimzadoll and Grinovski.

Rater and Shilling worked for the magazine longer than others.

After them Azim Azimzadeh took over Rater and Shilling helped Gholizadeh greatly in getting Multi Nasseruldin off the ground.

• Sources:

1) Azarbaijan Satire Rouznamehlary Nazem Akhondou Tehran, Farzaneh publishers September 1971
2) Mulla nasserulddin the Enghelab Pake magazine, Mohammad Pifon Tehran, KAR publishers 1979
3) From Saba till Nima, A Yahya, Tehran, Amirkabir second volume

posted by mehran bahari @ 10:32 AM 0 comments

صابیر) نین یازدیگی بیر حکایه

posted by mehran bahari @ 2:46 PM 0 comments

سس اوجالاشدي٬ قويمايين

posted by mehran bahari @ 10:22 AM 0 comments

ميللتده ده بئله بير غيرت اولورموش

posted by mehran bahari @ 7:05 AM 0 comments

مشروطه و اكينجي

posted by mehran bahari @ 7:05 AM 0 comments

ستارخان

posted by mehran bahari @ 7:04 AM 0 comments

ايران نه يه ويران اولدو؟

posted by mehran bahari @ 11:47 AM 0 comments

ELEMENTS OF HUMOR IN CENTRAL ASIA: THE EXAMPLE OF THE JOURNAL MOLLA NASREDDIN IN AZARBAIJAN

http://www.aton.ttu.edu/NASREDDIN_IN_AZARBAIJAN.asp

posted by mehran bahari @ 9:20 AM 1 comments

posted by mehran bahari @ 5:59 AM 0 comments

Mirzə Ələkbər Sabir haqqında

http://bizimasr.media-az.com/arxiv_2002/yanvar/07/meden.html

Sabir təkcə qələm ustası kimi deyil, həm də ziyalı bir şəxs kimi öz dövründə xalq içində böyük hörmət sahibi olmuşdur. Atamın (Hacı Cəfərqulu) Sabirlə dostluğunun nə vaxtdan başladığını deməyə çətinlik çəkirəm, bir onu bilirəm ki, o, bizim evin ən yaxın adamı olmuş, atamla səmimi dostluq etmişdir. Hacı şer yazmasa da, sənətə çox böyük ehtiramla yanaşır, evimizdə tez-tez şer məclisləri düzəldərdi. Mən də qonaqları yemək və çayla təmin etmək üçün nökər və qulluqçulara lazımi sərəncam verərdim. Bu məclislərdə qadınların iştirakı qəti qadağan idi. Söhbətləri qadınlar yığışan evdən eşidilərdi. Onlar dəhlizdə bardaş qurub süfrə arxasında, döşəklərin üstündə oturub bir-birinin sözünü kəsmədən aramla danışır, şer söyləyərdilər (öz yazdıqlarından və yaxud Sabirdən).
Sabir dindar olmasa da, dinə çox böyük hörmətlə yanaşar, hətta nöhələr də yazardı. Sonralar bu nöhələri, eşitdiyimə görə, onun şagirdləri məsciddə oxuyarmışlar.

Sabir xalq içində böyük nüfuza malik idi. Şamaxıda şiələrlə birgə sünnilər də yaşayırdı. Bir dəfə necə olursa, onların arasında böyük çaxnaşma düşür. Çoxlu adam yaralanır, hətta ölənlər də olur. Bu qardaş qırğınının qarşısını almağı Sabirin boynuna qoyurlar. O da bu işin öhdəsindən çox böyük məharətlə gəlir. Şamaxıda bu barışıq böyük bayrama çevrilir. Lap Novruz bayramındakı kimi. Hamı sevinir. Çalıb-oynayırlar. Bax, Sabir belə kişi idi.
Bir gün Hacı evə bərk hirsli gəlir, hamının üstünə qışqırır, suallara cavab vermir, elə bil nəsə qiymətli bir şey itirib.

Deyilənlərə görə, Sabir Şamaxıda olan Babilərin məclisində tez-tez olarmış. Demə, Hacını qəzəbləndirən də bu imiş. Bir dəfə Hacı küçədə təsadüfən Sabirlə üz-üzə gəlir. Sabir heç nədən xəbərsiz halda Hacı ilə salamlaşır. Hacı onun salamını çox soyuq alır. Sabir Hacını saxlayıb deyir:

Baxıram, Hacı, sənə çox da pərişan görürəm,
Sifətində ləkə var, mərd Əli nişan görürəm,
Verdiyin haqq-salamı yerə salmaq nə üçün,
Cəngi-cəngalə çəkib, mənlə vuruşan görürəm.

Hacı qalın qaşlarını çatıb hirslə deyir: "Səni babilərin məclisində görüblər". Sabir məsələnin nə yerdə olduğunu başa düşüb deyir: "Doğru deyirsən, Hacı, mən dünən onların məclisində olmuşam. Amma bu, o demək deyil ki, mən də babi olmuşam. Mən öz din və məzhəbimə sadiqəm, həmişə də sadiq olacam". Hacı bir az sakitləşir və soruşur ki, bəs nə üçün o kafirlərin məclisinə getmisən? Sabir belə cavab verir: "Hacı, sən səhv edirsən! Babini də, sünnünü də, şiəni də, yeri də, göyü də Xuda yaradıb, qoy, özü də ayırd etsin. Biz isə aciz bəndələrik, onun yaratdığını poza bilmərik!". Hacı "Sən heç bilirsən, sənin hərəkətin Şamaxı əhli arasında necə böyük dedi-qoduya səbəb olub?", - deyə soruşanda Sabir təmkinlə: "Hacı, mən onların məclisindən çox şeylər görüb-götürmüşəm, yaxşısını saxlayıb, pisini atmışam" cavabını verir. Bu söhbətdən sonra onlar xudahafizləşib ayrılırlar.

Şamaxıda baş vermiş zəlzələ nəticəsində evimiz tamam sökülür. Ancaq iki qara tut ağacı qalır. Hacı yenə ev tikdirir. Köhnə həyətimiz isə tabağa bənzər bir meydançaya çevrilir. Qış vaxtı uşaqlar burada kirşə sürər, əylənərdilər. Yay günlərində isə Şamaxının yaşlı kişiləri burda yığışıb əvvəl imamlardan, sonra isə böhtanlardan danışardılar. Günlərin bir günü Hacı da bu kişilərə qoşulub söhbət edirmiş. Birdən kimsə Sabirin gəldiyini xəbər verir. Sabir onlara yaxınlaşıb salam verəndə, hamı birdən ayağa qalxıb onun salamını alır. Hacı Sabiri təzə evinə dəvət edir. Evdə süfrə açılır. Hörmətli qonağa böyük ehtiramla süfrənin başında yer ayırırlar. Əvvəl süfrəyə çay gətirilir. Sabir çay içə-içə nə barədəsə fikirləşirdi. Yaman fikirli görünürdü. Hacı bunu dərhal hiss edir və soruşur ki, Mirzə, xeyir ola, yaman fikirlisən? Sabir üzünü Hacıya tutub deyir: "Məni düşündürən sənin dünən mənə qarşı etdiyin hərəkətdir. Nə etmək olar, şəhərimizin Hacısısan da! Amma onu da deyim ki, sənin hərəkətin məni yeni bir şer yazmağa vadar etdi". Hacı şer kəlməsini eşidən kimi uşaq kimi sevinir və ondan oxumasını xahiş edir.
Mirzə etiraz etmir.

Əşhəd-ü billah-i əliykül əzim,
Sahib-i imanəm, a Şirvanlılar!
Yox yeni bir dinə yəqinim mənim,
Köhnə Müsəlmanəm, a Şirvanlılar!

Şiəyəm, amma nə bu əşkaldən,
Sünnüyəm, amma nə bu əmsaldən,
Sufiyəm, amma nə bu əbdaldən,
Haqq sevən insanəm, a Şirvanlılar!

Ümmət-i mərhumə vü məğfur ilə,
Əmrdəyəm taət-i məzbur ilə,
Küfrümə hökm eyləməyin dur ilə,
Qail-i Quranəm, a Şirvanlılar!

Hacı şeri dinlədikdən sonra Sabirə mənalı-mənalı baxaraq deyir: "Mirzə, mənim sənə böyük bir ehtiyacım var". Sabir təəccüblə soruşur: "Hacı, bu nə sözdür? Sən şəhərimizin varlı sakinlərindən birisən, sənin mənə nə ehtiyacın ola bilər!?". Hacı gülümsəyərək, "Ay Mirzə, bu maddi ehtiyac yox, mənəvi ehtiyacdır, mənim sənin şerlərinə, şirin-şirin söhbətlərinə çox böyük ehtiyacım var!" cavabını verir.

Sabirin ailəsi çox böyük idi. Hacı Sabirə şərikli sabun sexi açmağı təklif edir və onlar uzun müddət Şamaxıda fəaliyyət göstərirlər. Deyilənlərə görə, bu, Sabirin maddi vəziyyətinin qismən yaxşılaşmasına imkan verir.

Allah rəhmət eləsin Hacıya, bir dəfə mənim başıma bir oyun gətirib ki, heç ölənə kimi yadımdan çıxmaz! Fatma adında bir dul qadın evimizdə bizim üçün çörək bişirərdi. Qadının Mələkxanım adlı 10 yaşında qızı var idi. Hacı hər dəfə arvadı görəndə deyərdi: "Bacı, qızını yaxşı saxla, onu özüm ərə verəcəyəm!". Zavallı yaman sevinərdi və Hacıya deyərdi ki, nə olar, o da sənin qızın. Bir gün Hacı bazardan qayıdıb, məni yanına çağırdı və dedi: "Sən gərək bu gün Fatmagilə elçiliyə gedib, onun qızı Mələkxanımı mənim üçün alasan". Əvvəlcə bu sözün zarafat olduğunu düşündüm, amma sonra gördüm ki, kişi ciddi danışır. Soruşdum ki, axı mən ona necə deyim? Hacı cavab verdi ki, deyərsən, oğlumuza alırıq. Mən Hacı deyən kimi etdim. Qızı toy edib evimizə gətirdik. Mən otaqların birinə sığınıb uşaqlarımla qaldım, onlar isə o birisində. Sabir Hacının bu hərəkətinə qəzəblənir və ona bir şer yazır.

Hacı gedir yavaş-yavaş,
Qoltuğunda pendir-lavaş,
Hacıya aldın bir kilkəbaş,
Bərəkallah, Gövhər xanım!
Bərəkallah, Gövhər xanım!

M.Ə.Sabir qadınların hüquqlarını qoruyur, şəriətin verdiyi səlahiyyətləri möhtəkirliklə öz xeyrinə yönəltməyi bacaran insanları qamçılayırdı. Elin izzəti-nəfsini qoruduğu üçün Sabir el şairi kimi sevilmiş, sevilir, seviləcəkdir.

posted by mehran bahari @ 5:23 AM 0 comments

حلواي حريت

posted by mehran bahari @ 4:39 AM 0 comments

آخ نئجه كئف چكمه لي ايام ايدي

posted by mehran bahari @ 6:13 AM 0 comments

ملا نصرالدينين يورغاني

posted by mehran bahari @ 6:10 AM 0 comments

ملا نصرالدين و ادبيات طنز فارسی

posted by mehran bahari @ 5:46 AM 0 comments

Zahid- زاهيد

Zahid ölməkdən qabaq məqsuduna çatmaq dilər, زاهيد اؤلمكدن قاباق مقصودونا چاتماق ديله ر
Cənnətə uyxu ipiylə bir kəmənd atmaq dilər.جننته اويخو ايپىيله بير كمند آتماق ديله ر

E'tiqadınca yatar yatmaz qucar qılmanları, ائعتيقادينجا ياتار ياتماز قوجار غيلمانلارى
Ol səbəbdəndir namaz üstündə də yatmaq dilər. اول سببدندير ناماز اوستونده ده ياتماق ديله ر

Əbləhin fikrincə cənnət bir Buxara şəhridir, ابلهين فيكرينجه جننت بير بوخارا شهرىدير
Beççə tək qılmanları bulduqca oynatmaq dilər. بئچچه تك غيلمانلارى بولدوقجا اويناتماق ديله ر

Məqsədi sövm-ü səlatındən bu imişkən, yazıq, مقصدى صووم-و صلاتيندان بو ايميشكن ٬ يازيق
Həm Xuda'nı, həm də məxluqatı aldatmaq dilər.هم خودانى٬ هم ده مخلوقاتى آلداتماق ديله ر

Uyxuda axtardığın zahirdə, ya Rəb, tapmasın! اويخودا آختارديغين ظاهيرده٬ يارب تاپماسين!
Yoxsa illik taətin bir yolluğa satmaq dilər. يوخسا ايلليك طاعتين بير يوللوغا ساتماق ديله ر

Rind-ü rizvan gördüyün zahid görərsə, şübhəsiz,ريند-و ريضوان گؤردويون زاهيد گؤره رسه٬ شوبهه سيز
Sübhəsin, səccadəsin zöhdilə fırlatmaq dilər.شوبهه سين٬ سججاده سين زؤهدىيله فيرلاتماق ديله ر

Küfrün iksir olduğun zahid, amandır bilməsin, كوفرون ايكسير اولدوغون زاهيد٬ آماندير بيلمه سين
Yoxsa bir zərrə bulud imanına qatmaq dilər! يوخسا بير ذرره بولود ايمانينا قاتماق ديله ر

Mirzə Ələkbər Sabir ميرزا على اكبر صابير

posted by mehran bahari @ 1:35 AM 0 comments

Language and Alphabet Transitions

Spring 2000 (8.1)

Language and Alphabet Transitions In Molla Nasraddin Magazine

Editor Jalil Mammadguluzade (published from 1906-1932)

Left: Transition from Arabic to Latin script in process.

"Molla Nasraddin" (1906-1932) was one of the most important magazines ever to be published in the Caucasus. In this eight-page, biweekly publication, editor Jalil Mammadguluzade and his staff of cartoonists, writers, satirists and poets addressed the major social and political issues of their time. The impact of their work is still felt in the region - especially in the Caucasus, Turkey and Iran.

The "Molla Nasraddin" writers advocated what was known as the "movement for modernity ", encouraging their readers to catch up with Europe's progress. Articles and artwork were concerned with issues like women's rights, education, literacy, public safety and religious fanaticism; many articles poked fun at religious clergy as well as the intelligensia.

One of many issues that "Molla Nasraddin" tackled was that of alphabet and language reform. Its contributors believed that Azerbaijan and its surrounding region were underdeveloped in part because their alphabet, Arabic, was so complicated. They urged the adoption of a Latin based alphabet, convinced it would foster literacy, knowledge and progress. The following caricatures reprinted here show how the magazine dealt with these language issues.

The Arabic script was the cause of much of the illiteracy throughout the country according to writers of the Molla Nasraddin magazine. Above and below left the artist satirizes the situation.

Upper and lower right: Transitions that the magazine went through itself from Arabic script to Latin and then Cyrillic. Cartoons satirize the fact that the political situation was always imposing language other than Azeri on the population, especially Russian, Persian and Turkish.

Left: Arabic script slows progress.

From Azerbaijan International (8.1) Spring 2000.
© Azerbaijan International 2000. All rights reserved.

posted by mehran bahari @ 12:57 AM 0 comments

Molla Nasraddin - The Magazine

Autumn 1996 (4.3)

Molla Nasraddin - The Magazine
Laughter that Pricked the Conscience of a Nation

by Narmin Qiyasbeyli

Jalil Mammadguluzade (1866-1932), Editor of "Molla Nasraddin," which was published for 25 years (1906-1931).

Azerbaijanis say, "The tip of the pen, power of the sword," to express the authority and persuasiveness of the written word. It's a perfect description for "Molla Nasraddin," the eight-page biweekly, which became one of the most influential publications in the history of Azerbaijan and which had a profound effect on shaping intellectual thought and movement of the early 20th century. Even today its impact is still felt in the region-especially in the Caucasus, Turkey, and Iran.

The journal takes its name, "Molla Nasraddin," from the eastern folklore sage of the same name, who was believed to have been a real person. Molla's satiric jokes had been circulating and entertaining folk in the region since the 13th century (see "Molla Nasreddin, Comic Sage of the Ages."

Somehow the publication, "Molla Nasraddin" managed to stay in print over a span of 25 years (1906-1931) despite the turbulent political period wrought by the Revolution of 1905, World War I, the Russian Bolshevik Revolution of 1917, the establishment of the Democratic Republic of Azerbaijan of 1919-1921, and the Soviet takeover of Azerbaijan in 1921.

The editor of "Molla Nasraddin," Jalil Mammadguluzade (1866-1932), and his staff of cartoonists, writers, and poets did battle with every major social and political issue of their time. Unfortunately, many of the problems they identified 80-90 years ago still exist.

In one of the earliest issues (1906), Molla Nasraddin is quoted as saying, "When you pick up any (Muslim) newspaper, you can see only the following: Fine fellow is such and such khan, such and such Haji, such and such creature. But they never write about the groans of thousands of starving Moslems and thousands of rubles being spent on the feasts, funeral banquets, and presents for their mistresses. I'm sick and tired of these words." (Molla Nasraddin, 1906, volume 4).

Right: Poking fun at the complicated Arabic script which had confused everybody.

The magazine played on certain themes over and over. These included: (1) the precarious geographic location of Azerbaijan as a buffer between Russia and Iran; (2) the colonialist attitudes of Persian shahs and Russian tzars towards Azerbaijan; (3) the disdainful attitude of the intelligentsia towards anything "Azerbaijani" whether related to culture, the education system, or language; (4) the abusive treatment of women in a male-dominated society; (5) the lack of safety, health and financial well-being for the average worker and citizen; (6) the hypocrisy of fanatic clergy; (7) the corruption and abusiveness of people in high positions; (8) the ignorance and naiveté which made people vulnerable to being cheated and abused by all of these social ills because they refused to become educated; and finally (9) advocacy for an alphabet that would foster literacy. [Finally, in 1929, the Arabic script was replaced by a modified Latin alphabet]. Like a fearless dragon slayer, the magazine went on a rampage to rout these evils from society using humor to make their point through cartoons, letters to the editor, want ads, anecdotes, stories and news items. A few samples follow:

Irresponsibility of the Press Snobbery of the Intelligentsia
The magazine especially attacked the snobbery and egoism of "the so-called intelligentsia" who were so much involved with the Russian language and culture that they considered it shameful to speak Turkic.

Molla Nasraddin writes, "Now, I have completed my speech and I have only one apology. Please excuse me, my Turk brothers, that I addressed you in Azerbaijani (or "Turk" as it was called in those days). I know it's shameful and indicates a person's lack of knowledge. But sometimes, it wouldn't be so bad, would it, to recollect the old days, when your mother, swinging your cradle, used to sing lullabies in your mother language?"

Another example of the lack of attention to the Azerbaijani language was found in a "want-ad" announcement: "Where is it possible to find a textbook to educate a child in Turk?"

Wasted Leisure
Molla Nasreddin observed that the main reason why people were so ignorant and naive was that they didn't get involved with endeavors like reading and studying because they considered them to be a waste of time.

Left: The Magazine, "Molla Nasraddin" marks the adoption of the new alphabet in Azerbaijan from Arabic to Latin, which occurred in 1929.

One of the articles satirizes a scene Molla passed every day as he walked through the city: "Every evening when I take a stroll and see my fellow countrymen, my heart swells up with pride. I see how much they enjoy themselves in the 'Governor's Park' [where Philharmonic stands today], each having his arm around one of the coiffured Russian ladies. I really feel proud because, thank God, they are so advanced. No nation in the world enjoys themselves more than we Azerbaijanis do. Sometimes you see these stupid Russians, Armenians, Polish and others sitting on a bench, squinting their eyes to read a 'Baku' or 'Caspian' newspaper, or talking about politics. What a headache!"

Education
"Molla Nasraddin" severely attacked people who prevented their children, especially girls, from attending school. "Why should a girl attend school?" Molla asks. "The only thing a girl should learn is how to cook and how to put her mother-in-law and father-in-law in their places when necessary."

Education at madrases (religious schools) was strongly criticized as children had to learn phrases by heart in the Arabic language, without having a clue as to their meaning.

Women's Rights
The rights of women were among the staff's greatest concerns. They were continuously writing about the conditions that kept women ignorant, especially since women fostered the main care and nurture of children. Rarely did women get the chance to go out and gain exposure to new ideas. Most were illiterate; few had opportunities to receive formal education. They lived in a dark world shrouded from head to toe in black chadors. While men were involved with gambling and having affairs with attractive, Western-dressed Russian women, Azerbaijani wives stayed at home, slaving at housework and caring for children.

The magazine published a "Guide for the Families When There is a Pregnant Woman" which satirizes the lack of esteem held for women. One article reads, "In case the pregnant woman has forgotten to put salt in the dizzy [a soup made of lamb meat, potatoes and garbanzo beans], the husband should not kick her out of the house or throw his shoe after her. The wife could stumble and fall down and then lose the baby. To hell with the wife, but why lose the baby? It may be a boy!"


From Azerbaijan International (4.3) Autumn 1996.
© Azerbaijan International 1996. All rights reserved.

posted by mehran bahari @ 12:50 AM 0 comments

ƏRDƏBİL

Altmış illik ömrüm oldu səndə bərbad, Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !

Zənn edirəm mən bütün aləmdə İran’dan səva,
Bir fərəh abad yer yoxdu o samandan səva,
Övrət olmaz hüsnüdə Fatma, Tükəzbandan səva,
Var imiş Rusiyyədə min – min pərizad, Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !
آلتيميش ايلليك عؤمروم اولدو سنده برباد اردبيل!
بير ده نامردم اگر ائتسه م سنى ياد٬ اردبيل!

ظنن ائديرديم من بوتون عالمده ايراندان ساوا
بير فرح آباد يوخدو او ساماندان ساوا
عؤورت اولماز حوسنوده فاطما٬ توكذباندادن ساوا
وار ايميش روسييه ده مين مين پريزاد اردبيل!
بير ده نامردم اگر ائتسه م سنى ياد اردبيل!

Ey vətən, huri görürdüm səndəki övrətləri,
Dərdim ol, hurilərin sənsən yəqin cənnətləri,
İndi heyranam baxıb gördükcə bu lövbətləri,
Hər birində başqa ləzzət, başqa bir dad, Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !

Haliya Bakı’dayım, Baku demə bir luxtüzar,
Xassə dərya sahili bir lövbətistani – tatar,
Hər tərəf ağ – çağ madamdır, bir birindən gülüzar,
Türfə dilbər, töhfə bir şey, yaxşı bir zad, Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !

Min mənim tək kəblayı bir Sonyanın dildadəsi,
Min mənim tək paki – din bir rum kadın üftadəsi
Min mənim tək möminin bilməm nolub səccadəsi?
Bəndəlik qeydin qırıb olmuşdur azad, Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !

Beş deyil, on beş deyil, hər yan baxırsan, var madam,
Ev madam, mənzil madam, balkon madam, talvar madam,
Sirk madam, qəstin madam, pasaj madam, bulvar madam,
Müxtəsər, əqlim çaşıb, ey dad – bidad, Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !

Gərçi İran’dan çıxırkən başqa idi niyyətim,
Niyyətim kəsb idi, vardı kəsbi – kara qeyrətim,
Qeyrətim razı deyildi ac dolansın külfətim,
Yox gözümdə indi nə külfət, nə övlad, Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !

Bəs ki artır bunları gördükcə hərdən rəğbətim,
Rəğbətim artırsa da lakin qavışmır həsrətim,
Həsrətim bir şeyədir, ancaq düzəlmir halətim,
Halətim təskini – nəfsə qılmır imdad, , Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !

Qorxudurdu çıxmamışkən ölkədən qurbət məni,
Çulğayıbmış qəflətimdən vəhşətü dəhşət məni,
İndi bu gördüklərimdən mat edib heyrət məni,
Özlüyümdən çıxmışam, əfsus!...fəryad!.... , Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !

Tazədən bərgəşt edib bir də cavan olsaydım, ah!...
Şıq geyimli bir cavan – xoşnişan olsaydım, ah!...
Bu pərilərlə doyunca həmzəban olsaydım, ah!...
Dəhrdə beş gün yaşardım xürrəmü şad, Ərdəbil !
Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil !

posted by mehran bahari @ 12:39 AM 0 comments

صابير

posted by mehran bahari @ 10:52 PM 0 comments

posted by mehran bahari @ 4:12 PM 0 comments

لاي لاي بالا لاي لاي

posted by mehran bahari @ 10:13 AM 0 comments

ميرزا علي اكبر صابر (1911-1862)

posted by mehran bahari @ 10:11 AM 0 comments

"Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrindən 98 il ötdü

"Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrindən 98 il ötdü

http://bizimasr.media-az.com/arxiv_2004/14/images/serbest.jpg

Azərbaycan satirik mətbuat tarixində müstəsna, eyni zamanda əvəzsiz yeri və rolu olan "Molla Nəsrəddin" jurnalının daha bir ildönümü arxada qaldı. İstər mətbuat tarixi, istərsə də özümüzü bir millət kimi tanımaq, daha dəqiq desək, dünyagörüşümüzə, mentalitetimizə və nələrə isə vaqif olmaq baxımından əsaslı mənbə olan "Molla Nəsrəddin" jurnalının ildönümünün diqqətdən kənarda qalması yolverilməzdir. Elə bu səbəbdən də "Molla Nəsrəddin" jurnalını, eləcə də onun yaradıcısı Cəlil Məmmədquluzadənin həyat və yaradıcılığını vərəqləyirik. Bu mövzular dönə-dönə araşdırıldığından və tədris olunduğundan imkan daxilində təkrara yol verməməyə çalışacağıq. "Molla Nəsrəddin"in yaradıcısı Cəlil Məmmədquluzadənin həyat və yaradıcılıq yolu haqqında ətraflı bilgilər yetərincədir. Ancaq ədibin özünün qələmə aldığı "Xatiratım" bu sahədə ən etibarlı mənbələrdən biridir.

Tarixi sənədlərdə Cəlil Məmmədquluzadənin 1866-cı il fevral ayının 22-də Naxçıvan şəhərində doğulduğu göstərilir. Ancaq bu, dəqiq tarix deyil. Bunu Cəlil Məmmədquluzadə özü də etiraf edib: "Nə vaxt anadan olmuşam? Vallah bilmirəm, çünki bu barədə əldə heç bir sənədim və yazım yoxdur... Mənim dünyaya gəlməyimi heç bir kəs yazı ilə bir yanda qeyd etməyib: o vaxtlar nə metrik dəftərlər var idi, nə də o vaxtlar atalar övladının doğulmaq yadigarını yazıya köçürməyi lazım bilirdilər. Mənim atam və anam da habelə. Bununla bərabər, bir neçə işarə ilə duya bilirəm ki, indi, yəni hicrətin min üç yüz qırx dördüncü və İsanın təvəllüdünün min doqquz yüz iyirmi altıncı ilində mənim yaşım gərək ya əlli altı ola, ya əlli yeddi ola, ya bəlkə də əlli səkiz ola. Belə ki, yadıma rus ilə osmanlı davasını salıram. Yoldaşlarım ilə durmuşduq Naxçıvanın Qələ məhəlləsində, bir uca yerdə. Axşam vaxtı idi. Gün təzə batmışdı və günün qürubunun qırmızı buludları günbatan tərəfini elə bürümüşdü ki, guya orada bir yekə barıt anbarını od vurub yandırıblar. O vədə yoldaşlarım məni inandırmışdılar ki, orada qızaran Qars şəhərinin yanğısıdır. Yəni orada rus və osmanlı davasıdır. Amma həqiqət bu idi ki, o il doğrudan da rus osmanlı müharibəsi idi ki, biz, səkkiz-doqquz yaşında küçə uşaqlarının coğrafi məlumatı ancaq o qədər ola bilərdi. Bundan savayı yaşımın miqdarını təyin etmək üçün bir yadigarım da var. Min səkkiz yüz həştad birdə İkinci Aleksandrın mücahidlər tərəfindən Peterburqda güllələnməyi mənim yadıma gəlir. On bir-on iki yaşında uşaq olardım". O, Naxçıvanda üç sinifli şəhər məktəbindən sonra təhsilini Zaqafqaziya müəllimlər seminariyasında davam etdirib. Təhsil illərindən sonra isə Cəlil Məmmədquluzadə bir müddət müəllim işləyib. Ədibin maarifçilik və ədəbi fəaliyyəti barədə dönə-dönə söhbət açıldığından, bu mövzuya toxunmayaraq, söhbətimizi onun ən böyük sənət abidəsi olan "Molla Nəsrəddin" barədə davam etdiririk.

"Molla Nəsrəddin" jurnalından danışarkən, Cəlil Məmmədquluzadənin nə vaxtsa söylədiyi "Molla Nəsrəddin"i təbiətin özü yaratdı, zəmanə özü yaratdı" sözləri tarixə düşsə də, eyni zamanda tarix sübut elədi ki, Cəlil Məmmədquluzadə bu sözləri con dərəcə təvazökarcasına dilə gətirib. Ən azı ona görə ki, bir əsrə yaxın zaman kəsiyini arxada qoyub gələn "Molla Nəsrəddin" bu illər ərzində təkrarsızlığını qoruyub. Zəmanə bu baxımdan nə qədər münbit olsa da, yeni bir "Molla Nəsrəddin" yaranmayıb. Halbuki "Molla Nəsrəddin"in üz tutduğu müsəlman qardaşları qətiyyən dəyişməyiblər. Yoxsa ötən əsrin əvvəllərində nəşr olunan "Molla Nəsrəddin" jurnalında işıqlandırılan mövzular bu gün öz aktuallığını itirərdi. Xatırladaq ki, Azərbaycanda, eləcə də Şərqdə hadisəyə çevriləcək satirik mətbu orqanın təməli "Tiflis, Varansovski küçəsi, nömrə 7" ünvanında qoyulub. "Molla Nəsrəddin" jurnalının ilk nömrəsi aprelin 7-də işıq üzü görüb. Jurnal fasilələrlə Tiflisdə (1906-1918), Təbrizdə (1920-1921), Bakıda (1922-1932) 25 il müddətində nəşr olunub.

"Molla Nəsrəddin"in ildönümünü xatırlayanda, istər-istəməz şüurlarda inqilab edən, cəmiyyəti silkələyən satirik jurnalı vərəqləmək gərəkdir: "Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım! O kəsləri deyib gəlmişəm ki, mənim söhbətimi xoşlamayıb bəzi bəhanələr ilə məndən qaçıb gedirlər, məsələn, fala baxdırmağa, it boğuşdurmağa, dərviş nağılına qulaq asmağa, hamamda yatmağa və qeyri bu növ vacib əməllərə. Çünki hükəmalar buyurublar: Sözünü o kəslərə de ki, sənə qulaq vermirlər. Ey mənim müsəlman qardaşlarım! Zəmani ki, məndən bir gülməli söz eşidib ağzınızı göyə açıb və gözlərinizi yumub o qədər xa-xa edib güldünüz ki, az qaldı bağırsaqlarınız yırtılsın və dəsmal əvəzinə ətəkləriniz ilə üz-gözünüzü silib "Lə’nət şeytana" dediniz, o vaxt elə güman etməyin ki, mənə gülürsünüz. Ey müsəlman qardaşlarım! Əgər bilmək istəsəniz ki, kimin üstünə gülürsünüz, o vaxt qoyunuz qabağınıza aynanı və diqqət ilə baxınız camalınıza.

Sözümü tamam etdim, ancaq bircə üzrüm var: məni gərək bağışlayasınız, ey mənim türk qardaşlarım, mən sizin ilə türkün açıq ana dilində danışıram. Mən onu bilirəm ki, türkün dili ilə danışmaq eyibdir və şəxsin elminin azlığına dəlalət edir, amma hərdənbir keçmiş günləri yad etmək lazımdır; salın yadınıza o günləri ki, ananız sizi beşikdə yırğalaya-yırğalaya sizə türk dilində lay-lay deyirdi və siz qulaq ağrısı səbəbinə sakit olmurdunuz. Axırı biçarə ananız deyirdi, "Bala, ağlama, xortdan gələr, səni aparar" və siz dəxi canınızın qorxusundan səsinizi kəsib, ağlamaqdan sakit olurdunuz. Hərdənbir ana dilində danışmaq ilə keçmişdə gözəl günləri yad etməyin nə eybi var?" Təbii ki, bu gün, "Molla Nəsrəddin" jurnalının ildönümündə səslənəcək ən maraqlı fikirlər tədqiqatçılara məxsus olacaq. Bu məramla üz tutduğumuz müsahibimiz "Molla Nəsrəddin" jurnalının tədqiqatçılarından biri, filologiya elmləri namizədi Turan Həsənzadədir.

Turan Həsənzadə ilk satirik mətbu orqanla bağlı fikirlərini belə bölüşdü:

- İstisnasız deyim ki, "Molla Nəsrəddin" Şərqin ən şöhrətli jurnalı olub. Bu, tək azərbaycanlı alimlərin fikri deyil, adını unutmuşam, bir fransız şərqşünası var, bu, onun sözləridir."Dünyada satirik jurnallar çoxdur. Ancaq indiyə qədər "Molla Nəsrəddin" satirik jurnalı kimi, dünya səviyyəsində ikinci bir jurnala rast gəlmədim". Və bütün bunlar hansı bir şəraitdə edilib? Çar imperiyasının geridə qalmış bir əyalətində. Həsən bəy Zərdabinin "Əkinçi" qəzetinin ənənələrini əsas götürərək, inkişaf etdirən Mirzə Cəlil dəfələrlə özü də etiraf edir ki, "mövhumatı, cəhaləti tənqid eləmək elə bilirsiniz asandır? Onlara qarşı çıxmaq üçün biz bəzən həyatımızı da təhlükə altında qoyuruq". Bəs bu jurnalın özəlliyi nədədir? Dünya hadisələrindən tutmuş, cəhalət, mövhumat, məişət - elə bir sahə yoxdur ki, diqqətdən kənarda qalsın - mövzularını öz səhifələrində 25 ilə yaxın işıqlandıran, təhlil edən yeganə jurnaldır. Karikaturaları isə əsl sənət nümunələridir. Son dərəcə ustalıqla çəkilən bu şəkillərdə istənilən məğz savadsız insanlara belə çatdırılıb.

Təəssüf ki, hətta bu gün də "Molla Nəsrəddin" tam tədqiq olunmayıb. Xüsusilə Mirzə Cəlilin felyetonları lazımi səviyyədə araşdırılmayıb. Mən bu gün Cənubi Azərbaycandakı fəaliyyəti və ümumiyyətlə, ədibin bu mövzuyla bağlılığı üzərində dayanmaq istəyirəm. Cənubi Azərbaycanda "Molla Nəsrəddin"in nəşrində Cəlil Məmmədquluzadənin əməyi daha çox olub. Jurnalın Tiflis nəşrindəki imzalarını saxlamaq naminə o, qələm yoldaşlarının əvəzinə onların imzası ilə məqalələr yazıb. Təsəvvür edin ki, hər nömrədə 8-9 felyetonu çap olunub. Mirzə Cəlil Təbriz mövzusuna həmişə xüsusi diqqətlə yanaşıb, Cənubla maraqlanıb. Onların azadlıq mübarizəsini alqışlayaraq, öz xidmətini göstərmək istəyində olub. O, Təbrizə gedəndə də, Şeyx Məhəmməd Xiyabani ilə görüşəndə də birinci növbədə "Molla Nəsrəddin"i nəşr etdirmək, bununla bərabər azadlıq mücadiləsində onlara kömək eləmək istəyib. Ancaq Mirzə Cəlilin Şeyx Məhəmməd Xiyabani ilə olan söhbətindən bir həftə sonra Xiyabani qəddarcasına qətlə yetirilir. Bu zaman Mirzə Cəlil çıxılmaz vəziyyətdə qalaraq geri dönmək istəyir. Lakin onun ətrafındakılar, maarifpərvər qüvvələr onu geri qayıtmağa qoymayaraq, jurnalın nəşrinə kömək edirlər.

- Turan müəllim, "Molla Nəsrəddin" iki müxtəlif ideoloji məkanda işıq üzü görüb. Bu məqamın satirik jurnala hansı təsiri olub, ayrı-ayrı ideoloji məkanda nəşr olunan jurnallar arasında fərq nəzərə çarpıbmı?

- Demək olar ki, heç bir fərq olmayıb. Unutmayaq ki, ədib sovetlərə, şuraya ümidlə yanaşıb. "Bu hökumət ədalətli olacaq" inamlı bir çox ziyalılarımız kimi, o da bu fikirdə olub. Ancaq sonrakı dövrlərdə onun inamı köklü surətdə sarsılır. O, çar Rusiyası dövründə nəşr olunan "Molla Nəsrəddin" jurnalında olduğu qədər dövlət quruluşunu, məmurları kəskin tənqid edə bilməsə də, təbii ki, həmişə sözünü deyib. Bir qədər dolayı, yumşaq formada olsa da. Mirzə Cəlil 37-ci illərə qədər yaşasaydı, güman ki, o da repressiya qurbanları arasında olacaqdı. Çox zaman "Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrinin dayandırılmasını Mirzə Cəlilin səhhəti və ölümü ilə əlaqələndirsələr də, əslində vəziyyət bir qədər ayrı cür olub. Mirzə Cəlil hələ dünyasını dəyişməmişdi, yuxarıdan belə bir tapşırıq gəlir ki, "Molla Nəsrəddin" "Allahsız" adı ilə nəşr olunsun. Ədib bundan qəti surətdə imtina edir. Yeri gəlmişkən, Cəlil Məmmədquluzadə mövhumata qarşı çıxaraq, şəxsi mənafelərini güdən din xadimlərini tənqid eləsə də, o heç bir zaman Yaradana qarşı çıxmayıb. Təsadüfi deyil ki, Mirzə Cəlil dəfələrlə "Qur’an"dan sitatlar gətirib. Redaksiya heyətində yuxarıdan gələn bu tapşırığı razılıqla qarşılayanlar da olub. Ancaq Mirzə Cəlil bu işə qətiyyən əl qoymayıb. "Allahsız"ın ilk nömrəsi uğursuzluqla qarşılandığından jurnalın nəşri dayanır. Onu da deyim ki, 1906-1911-ci illər - Sabirin vəfatına qədər olan dövr "Molla Nəsrəddin" jurnalının ən uğurlu dövrüdür.

- Bu gün "Molla Nəsrəddin" ənənələri nə dərəcədə qorunub saxlanılıb?

- Ciddi surətdə qorunub saxlanılmayıb. Sadəcə olaraq, həmişə çalışıblar ki, "Molla Nəsrəddin"sayağı yeni jurnal nəşr eləsinlər. Hətta arada məhz o adda jurnal da işıq üzü gördü. Əslində o, köçürmələrdən başqa heç nə deyildi. Bu haqda danışanda maraqlı bir mənzərənin şahidi oluruq. "Molla Nəsrəddin" Şimali Azərbaycanda mətbuat hadisəsi olsa da, burada biz onun layiqli davamçılarını görmürük, Cənubda qısamüddətli nəşri isə orada layiqli davamçıların üzə çıxmasına şərait yaradıb. Belə ki, Cənubi Azərbaycanda "Suri İsrafil", "Satirik Azərbaycan" və s. satirik jurnallar işıq üzü görüb. Bu jurnallar "Molla Nəsrəddin" ənənələri əsasında öz yollarını müəyyənləşdirib.

Sevinc RƏHİMOVA

posted by mehran bahari @ 1:47 PM 0 comments

M.Ə.SABİR VƏ TÜRK DÖVLƏTÇİLİYİ

M.Ə.SABİR VƏ TÜRK DÖVLƏTÇİLİYİ TARİXİ MƏSƏLƏLƏRİ
Seyidmiri Aslanov

Mirzə Ələkbər Sabirin anadan olmasinin 140 illiyi

Artıq bir əsrə yaxındır ki, Azərbaycan xalqının böyük şairi Mirzə Ələkbər Sabirin (1862—1911) həyatı ıə yaradıcılığı geniş ictimaiyyətin və tədqiqatçıların diqqət mərkəzindədir. Bu müddət ərzində, misilsiz istedad sahibi olan sənətkarın həyat və fəaliyyətinin, yaradıcılıq irsinin öyrənilməsi və böyük oxucu kütləsinə çatdırılması sahəsində olduqca geniş miqyasılı və sanballı işlər görülmüşdür. Bura birinci növbədə Mirzə Ələkbər Sabirin əsərlərinin şairin məsləkdaşı və yaxın dostu Abbas Səhhət tərəfindən hələ 1912-ci ildə əsası qoyulmuş nəşriyyat işi daxildir. Şairin "Hop-hop" təxəllüsü ilə əlaqədar "Hophopnamə" adı altında əsərlərinin dəfələrlə çap olunması xalqımızın və dövlətimizin ona çox böyük maraq və diqqətinin, rəğbət və məhəbbətinin ifadəsidir. Bundan başqa, Mirzə Ələkbər Sabirin müasirləri tərəfindən təməl daşları qoyulmuş və sonrakı dövrdə bir çox tədqiqatçılar tərəfindən tədqiq və təhlil dairəsi olduqca genişlənmiş olan sabirşünaslıq əmələ gəlmişdir.

Bu cəhətdən qeyd etmək lazımdır ki, Mirzə Ələkbər Sabirin 100 illik yubileyi dövründə meydana çıxan əsərlər bolluğu xüsusilə diqqətə layiqdir. Görkəmli heykəltəraş C.M.Qaryağdının yaratdığı, Bakının "İstiqlal" küçəsində tarixi qala divarlarına bitişik bağda Mirzə Ələkbər Sabirin şərəfinə qoyulmuş abidə isə xalqımızın öz yüksək ləyaqətli övladına verdiyi böyük qiymətin nümunəsidir. Əlində kitab, qaya parçası üzərində oturmuş halda təsvir olunmuş bu obrazda Mirzə Ələkbər Sabirin çox səbirli və həqiqətən möhkəm iradəli təbiəti diqqəti cəlb edir.

Əlbəttə, bu görülən işlər heç də o demək deyildir ki, guya şairin həyat və yaradıcılıq yolu tam öyrənilmişdir və Sabir yaradıcılığında tədqiq edilməli, öyrənilməli daha heç bir sahə qalmamışdır. Əksinə, onun həyat yoluna və zəngin ədəbi irsinə diqqət yetirdikcə, tədqiqat və axtarışlar genişləndikcə hələ də öyrənilməmiş yeni-yeni məsələlər üzə çıxır. Mirzə Ələkbər Sabirin çoxcəhətli ədəbi-ictimai fəaliyyətində bir sıra elə problemlər də vardır ki, həmin məsələlərə indiyə qədər ya heç toxunulmamış, ya da onlardan ötəri, ümumi şəkildə və qismən bəhs olunmuşdur.

Zənnimizcə belə məsələlərdən biri böyük şairin xalqımızın, bütövlükdə türk dövlətçiliyi tarixinə münasibətidir. Bu baxımdan xalqımızın minillikləri əhatə edən böyük tarixi ərzində baş verən hadisələrin təhlili, onların baş verdiyi tarixi şəraitin şairin əsərlərində tədqiq olunması, həmin məsələlərə təkcə şair kimi deyil, həm də türk dövlətçiliyi tarixinə yaxşı bələd olan bir tədqiqatçı kimi yanaşması Mirzə Ələkbər Sabiri gözümüzdə bir daha ucaldır. Maraqlıdır ki, bu ucalığı ilk dəfə görənlərdən biri olan görkəmli yazıçı və dövlət xadimi Tağı Şahbazi Simurğ hələ 1916-cı ildə "Hophopu yad et" məqaləsində yazmışdır:
"Sabir bir şair idimi?

Sabir gözəl bir müsəvvir1 rəssam, Sabir bir təbi-layəmut2, Sabir — yaxşı bir insan, Sabir xalqımızın mərəzini3 bilmiş bir təbibi-haziq4, Sabir doğru söyləyən ədib idi... Sabiri unutmamalı, Sabirin ruhunu xeyir sözlərlə yad etməliyik!.. Çünki Sabirlərini unudan bir xalq səbir və təhəmmül5 olunmayacaq bəlalara düçar ola bilər"6 .

M.Ə.Sabirin əsərlərində təkcə Azərbaycan xalqının deyil, dünyanın bir çox başqa xalqlarının həyatına aid, məişət məsələlərindən tutmuş onların xarakterinin tarixən formalaşmasına qədər böyük inkişaf yolu keçməsi prosesini əhatə edən hadisələrə toxunulur. Tarixi proseslər, dünyanın müxtəlif guşələrində baş verən ictimai-siyasi hadisələr ardıcıllıqla, onların səbəb və nəticə əlaqələri dəqiq göstərilməklə təhlil olunur.

Böyük ədib Cəlil Məmmədquluzadənin "Molla Nəsrəddin" jurnalının fəaliyyətə başlaması ilə eyni vaxta düşən bu mühüm ictimai-siyasi hadisələr M.Ə.Sabirin coşğun yaradıcılığı üçün ilham mənbəyi olmuşdur. Fikrimizə M.Ə.Sabir yaradıcılığından səciyyəvi nümunələr göstərməklə aydınlıq gətirməyə çalışaq. 1907-ci ildə Azərbaycanın görkəmli ictimai xadimlərindən biri Əlibəy Hüseynzadənin (1864-1941) nəşr etdirdiyi "Füyüzat" jurnalının 7 avqust tarixli 24-cü nömrəsində XİX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Bakıda ədəbi məclislərin təşkilatçılarından biri olmuş şair Əbdülxalıq Cənnətinin (1854-1931) "Fəxriyyə" adlı şeri çıxmışdı. Şerin birinci bəndi belədir:

"hərçənd düçar-i mihən-i əhl-i cəfayız,
Hərçənd bu əyyamdə pabənd-i bəlayız,
Ey xar görən bizləri, bizlər nücəbayız,
Meydan-i həmiyyətdə ələmdar-i vəfayız.
Turanlılarız, sahib-i şən-ü şərəfiz biz!
Əslafimizin naib-i xeyrülxələfiz biz!" 7

Göründüyü kimi, müəllif öz şerində "bu əyyamda çətinliyə, dərdə düşmüş, bəlaya düçar olmuş bizləri", yəni, xalqı, əhalini nücəba hesab edir, birlik meydanında vəfalı bayraqdar sayır, şan-şöhrət sahibi turanlılar (burada geniş mənada türk xalqları, məhdud mənada isə azərbaycanlılar), sələflərinin xeyrülxələf naibləri kimi təqdim edir. Təbii ki, bu məsələ mənsub olduğu türk-azəri xalqını əsarətdə, Türkiyəni isə getdikcə daha çox imperialist dövlətlərdən asılı vəziyyətdə görən Sabiri də dərindən düşündürürdü. Xalqda milli mənlik şüurun formalaşdırmağın ardıcıl tərəfdarı olan şair keçmişi ilə öyünməyi xoşlayan, əsarətdən qurtarmaq yolunu görməyən belə qələm sahiblərimni cavabsız qoya bilməzdi. Buna görə M.Ə.Sabir də "Molla Nəsrəddin" jurnalının 26 avqust 1907-ci il tarixli 32-ci nömrəsində çap etdirdiyi öz "Fəxriyyə" şerini yazır. Ə.Cənnətinin mədhiyyəsini çox kəskin surətdə tənqid edən M.Ə.Sabir xalqın nankor övladlarının, onun taleyinə biganə olanların, müxtəlif dövrlərdə məmnuniyyətlə istibdadın qulluğunda duranların, tüfeyli həyat keçirənlərin, fitnəkarların və s. xarakterində mövcud olan xoşagəlməz halları, pis cəhətləri, pis vərdişləri bir-bir sayır, onların nəsildən-nəsilə keçdiyini, körpəlikdən başlayaraq ömür boyu necə davam etdiyini göstərir və əsaslandırır:

"Zülmətsevər insanlarız üç-beş yaşımızdan,
Fitnə göyərir torpağımızdan-daşımızdan,
Tarac edərək bac alırız qardaşımızdan,
Çıxmaz, çıxa bilməz də bu adət başımızdan...
Əslafımıza çünki həqiqi xələfiz biz!
Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz!"8

Buradan başlayaraq M.Ə.Sabir tarixi faktları göstərməklə, onları türk xalqlarının tarixinin təqribən min illik dövrünə aid olan konkret hadisələr əsasında təhlil edir. "Fəxriyyə" şerinin sonrakı bəndində oxuyuruq:

Ol gün ki, Məlikşah Büzürk eylədi rihlət9,
Etdik iki namərd vəzirə təbəiyyət10,
Qırdıq o qədər bir-birimizdən ki, nəhayət,
Düşmən qatıb əl təxtimızı eylədi qarət
Öz həqqimizi gözləməyə bitərəfiz biz!
Turanlılarız, adiyi-şüğli-sələfiz biz"11

Xİ əsrin sonu — Xİİ əsrin əvvəllərində baş vermiş bu hadisələr Azərbaycan tarixinin çox mühüm bir dövrü ilə əlaqədardır. Məlum olduğu kimi, hələ Vİİ əsrdə islam etiqadını ölkəmizə gətirmiş olan Ərəb xilafətinin İX əsrin 20-30-cu illərində qüdrətli Babək hərakatının təsiri altında zəifləməsi nəticəsində başlanmış feodal dağınıqlığı prosesi Azərbaycanda da bir sıra kiçik feodal dövdətlərinin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdu. Ölkəmizin ərazisində Şirvanşahlar dövləti, Şəddadilər, Sacilər, Salarilər və Rəvvadilər sülalələrinin hökmranlıq etdiyi ayrı-ayrı dövlətlər yaranmışdı. Tarixləri qarşılıqlı müharibələr şəraitində keçən bu dövlətlərin ən uzunömürlüsü Şirvanşahlar dövləti olmuşdur. Digərləri isə bir-birilə düşmənçilik muharibələri nəticəsində nisbətən qısa müddətdə tarix səhnəsindən çıxmış, sonuncu, Rəvvadilər dövləti isə Xİ əsrin 70-ci illərində həmin dövrdə Yaxın və Orta Şərqdə formalaşmış olan Səlcuq türk dövlətinin hökmdarı Alp Arslanın (1063-1072) Azərbaycana hücumu zamanı süqut etmişdi.

M.Ə.Sabirin "Fəxriyyə" şerində adı çəkilən Məlikşah Büzürk həmin Səlcuq dövlətinin çox qüdrətli hökmdarı idi. Əsasını sultan Toğrul bəyin (1038-1063) qoymuş olduğu və onun varisi (qardaşı), bu dövləti daha da möhkəmləndirib genişləndirmiş sultan Alp Arslanın oğlu Məlikşah Büzürkün (1072-1092) zamanında Azərbaycan ərazisi tamamilə böyük Səlcuq səltənətinin tərkibinə daxil edilmişdi. Məlikşahın özünün bacarıqlı dövlət xadimi kimi yüksək keyfiyyətləri və vaxtilə atası Alp Arslana vəzirlik etmiş, sonra da Məlikşahın atabəyi (tərbiyəçisi)və vəziri olmuş Nizam əl-Mülkün qabiliyyəti sayəsində Səlcuq sultanlığı o dövrün həm siyasi, həm də iqtisadi cəhətdən çox güclü bir dövlətinə çevrilmişdi.

Lakin iş elə gətirdi ki, Məlikşah Büzürk və onun müdrik vəziri, hər ikisi demək olar ki, eyni vaxtda, 1092-ci ildə (Məlikşah Büzürk zəhərlənərək, Nizam əl-Mülk isə sui-qəsd nəticəsində) dünyadan köçdülər və xalq M.Ə.Sabirin dediyi kimi, "iki namərd vəzirə təbəiyyət" etməyə məcbur oldu. Kim idi bu iki namərd vəzir?

Bu sualın cavabını tapmaq üçün 900-1000 il əvvəlki tariximizə ötəri bir "səyahət" etmək lazım gəlir. Məsələ belədir ki, Məlikşah Büzürkün ölümündən sonra onun oğulları sultan Mahmud (1092-1094), Börküyarıq (Rüknəddin Əbdülmüzəffər) (1094-1104), sultan Məhəmməd (1105-1118) və sultan Səncər (1118-1157)arasında hakimiyyət uğrunda gedən müharibə bir neçə ildən sonra böyük Səlcuq dövlətinin parçalanmasına gətirib çıxartdı. Əsasən sultan Məhəmməd və Börküyarıq arasında gedən mübarizə 1104-cü ildə onların müqavilə bağlaması ilə başa çatdı. Məhəmməd böyük sultan kimi Suriya, İraq, Zaqafqaziya və s., Börküyarıq isə İranı idarə etdi. Sultan Məhəmməd sonralar Səlcuq dövlətinin böyük ərazisi üzərində hökmranlığı bərpa etsə də, sonuncu böyük sultan Səncər zamanı dövlətin ərazi bütövlüyü yenidən pozuldu. Tarixi ədəbiyyatda, bu hadisələrin gedişində iştirak etmiş olan həmin "namərd vəzirlər" haqqında ətraflı məlumata rast gəlmədik. Yalnız akademik Z.Bünyadovun "Azərbaycan Atabəylər Dövləti" kitabında aşağıdakı məlumat vardır: "Hekayə salnamə tipli mənbələrdən başqa Azərbaycanının Xİ-Xİİ əsr tarixçiləri üçün səlcuq sultanları (İraq Səlcuq sultanları) Mahmudun (1118-1131) və Məsudun (1133-1152) və xəlifə Müstərşidbillahın (1118-1135) vəziri olmuş Ənuşirvan ibn Xalid ibn Mühəmməd əl-Kaşaninin (1138-ci ildə ölmüşdür) xatirələri maraqlıdır. Bu əsər fars dilində yazılmış və müəllif tərəfindən "Fütur zaman əs-südur və südur zaman əl-fütur" ("Vəzirlər zamanının tənəzzülü və tənəzzül zamanının vəzirləri") adlandırılmışdır. O, sultan Məlikşahın hökmranlığından (1072-1092) sultan İİ Toğrulun ölümünə qədərki (1134-cü il) dövrü əhatə edirdi və orijinalda bizə qədər gəlib çatmamışdır"12.

Bəs onda M.Ə.Sabir göstərilən dövrün hadisələri haqqında məlumatları hansı mənbədən almışdır və həmin iki namərd vəzir "görəsən kimlərin vəziri" olmuşlar. Akademik Z.Bünyadov mənbələr haqqında danışarkən daha sonra o dövrün tarixçilərindən İmam-əd-Din əl-İsfəhani, Qəvaməddin əl-Münşi, Zahir əd-din Nişapuri, Mühəmməd ibn əl-Rəvəndi, Sədrəddin əl-Hüseyni kimi müəlliflərin əsərlərini, Mühəmməd ibn əl-Əsirin çoxcildlik "əl-Kamil fit-tarix" ("Mükəmməl tarix") kitabını və bir çox başqa mənbələri qeyd edir. Görkəmli şərqşünas Z.Bünyadovun kitabında həmin mənbələr əsasında İraq səlcuq sultanı "Mahmudun (1118-1131) vəziri Şəms əl-Mülk Osmanın xəzinəyə gələn gəliri mənimsədiyinə görə hökmdarın əmri ilə edam olunması"(1123) haqqında məlumat verilir. Bir qədər sonra həmin dövlətin digər hökmdarı sultan Məsudun (1133-1152) sonrakı vəziri, həm də sonrakı sultanlar Məlikşahın (1152-1153) və Məhəmmədin (1153-1159) vəziri olmuş Xasbək ibn Palantərin xəyanət yolu tutub bir hökmdarı başqa bir hökmdara qarşı qaldıraraq fitnəkarlıqlar törətməsindən söhbət açılır və göstərilir ki, bu qohum-qardaş hökmdarların qüvvələrinin 1147-ci ildə Həmədan yaxınlığında vuruşması "əcəmlər arasında o vaxta qədər baş vermiş döyüşlərdən ən böyüyü oldu ki, bu döyüşdə ordular bir-birini qırıb-çatdılar"2. Çox güman etmək olar ki, M.Ə.Sabir akademik Z.Bünyadovun qeyd etdiyi bu əsərlərlə tanış imiş və Məlikşah Büzürkün ölümündən sonra baş verən hadisələrə öz münasibətini bildirmişdir. M.Ə.Sabirin tərcümeyi-halından bilirik ki, 1885-ci ildə, 23 yaşında olarkən səyahətə çıxmış şair bir neçə il ərzində Xorasan, Səbzəvar, Nişapur, Səmərqənd, Buxara və b. yerləri gəzmiş, sonra Kərbala ziyarəti zamanı Şərqin bir sıra digər yerlərində, o cümlədən Aşqabadda olmuş, Şərq dünyasının böyük şair və alimlərinin əsərləri ilə tanışlıq ona türk dövlətçiliyi tarixinə dair çox böyük bir dövr haqqında geniş məlumat əldə etməyə imkan vermişdir.

Ərəb və fars dillərini yaxşı bilməsi və qiymətli mənbələrlə tanış olması sayəsində tarixi hadisələrin gedişini çox düzgün işıqlandıran şair əldə etdiyi faktları əsl tədqiqatçı kimi təhlil edərək dərin təəssüf hissi ilə göstərir ki, Məlikşah Büzürkün vəfatından sonra "qırdıq o qədər bir-birimizdən ki, nəhayət, düşmən qatıb əl taxtımızı eylədi qarət". Bəli, "öz haqqımızı gözləməyə bitərəf" olduğumuzdan bir-birimizlə düşmənçiliyə başımız elə qarışdı ki, düşmən taxtımıza əl qatıb onu qarət etməyə fürsət tapdı. Şəxsiyyətləri hələ araşdırmalar aparıb aydınlaşdırılmalı olan "namərd vəzirlərin" fitnəkarlığı üzündən bir-birinə düşmən olan qardaşların arasında gedən mübarizə o vaxt Qərbi Avropada yenicə təşkil olunan Şərqə doğru səlib yürüşləri üçün əlverişli fürsət yaratdı, təzəcə formalaşmağa başlayan Səlcuq dövlətinin daha da möhkəmləndirilməsi qayğısına qalmaqdansa, qardaşların ataları dünyadan gedəndən sonra öz dövlətlərini əl-ələ verib daha da qüvvətləndirməyə çalışmaq əvəzinə törətdikləri daxili münaqişələr nəticəsində qısa müddət ərzində oğuz-səlcuq səltənəti parçalanıb dağıldı.

"Fəxriyyə" şerində türk dünyası tarixində mühüm rolu və təsiri olmuş bir çox başqa dövlətlərin də adları çəkilir, vaxtilə onların da (Xarəzmşahlığı, Qızıl Orda, Teymurilər, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvilər, Osmanlı və s.) daxili və xarici münaqişələr üzündən süqut etməsi nəzərə çatdırılır.

M.Ə.Sabirin xalqlarımızın tarixinin tədqiqinə və tarixinə həsr olunmuş bir sıra başqa əsərləri də vardır, lakin "Fəxriyyə" şeri bunların içərisində şah əsəri sayıla bilər. Tarixin min ildən ibarət olan böyük bir dövrünü on bir bəndlik şerdə belə məharətlə vermək hər şairə mümkün olan iş deyil. Buna yalnız M.Ə.Sabir zəkası, məlumatı və dünyagörüşü, M.Ə.Sabir qələmi, hünəri və cəsarəti, bütün varlığını xalqa həsr etmək amalı və təssübkeşliyi qadir ola bilərdi. Millətsevər şair tariximizdə yol verilmiş böyük səhvləri görüb tənqid etməklə yanaşı gələcəyimizi belə səhvlərdən uzaqlaşdırmağa çalışırdı. O, böyük uzaqgörənliklə xalqı sayıq olmağa, yeni "namərd vəzirlərin" fitnəkarlıqlarından qorunmağa çağırırdı, o, sanki gələcək ixtiyar sahiblərinin sayıqsızlığı üzündən "sapı özümüzdən olan və özümüzdən olmayan baltaların" — namərd vəzirlərin (mikoyanların, markaryanların, qriqoryanların, atakişiyevlərin və s.) törədəcəkləri qırğınları əvvəlcədən görürdü. Şairin vəfatından bir neçə il sonra ölkəmizdə və bütün türk-müsəlman dünyasında ilk dəfə yaradılmış ilk müstəqil dövlətimizi — 1918-1920-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş Azərbaycan Cümhuriyyətini məhz fitnəkarlıqlar üzündən qoruyub saxlamaq mümkün olmadı.

Milləti daim həmrəy görmək arzusu ilə yaşayan şairin bu məramı arzu olaraq qalmaqlda idi. Yalnız uzun illər keçdikdən sonra, həyatını Azərbaycan xalqına həsr etmiş olan və yeni, müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurulmasına və möhkəmləndirilməsinə, onun gələcək inkişafına həsr etməkdə davam edən, adı dünyanın ən görkəmli dövlət xadimləri ilə yanaşı çəkilən, müasir dövrun tanınmış siyasətçisi və xalqımızın milli lideri, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkəmizdə gedən quruculuq işləri sayəsində həmin arzunun həyata keçməsi üçün şərait yaranmışdır. Artıq öz müstəqil dövlətini qurmuş və məhz Heydər Əliyevin rəhbərliyi sayəsində dünya dövlətləri arasında öz layiqli yerini tutmuş dövlətin başçısı kimi, hörmətli Prezidentimiz millətin lideri və ağsaqqalı kimi bütün dünya azərbaycanlılarını ölkəmizin, xalqımızın, millətimizin daha da tərəqqisi uğrunda həmrəy olmağa çağırır. 2001-ci il noyabrın 9-10-da Bakıda keçirilmiş dünya azərbaycanlılarının İ qurultayında söylədiyi nitqində Heydər Əliyev bir sərkərdə kimi, azərbaycanlılıq ideyasını bayraq timsalında yüksəyə qaldıraraq xalqı düşmən təcavüzündən xilas olmaq uğrunda, artıq 10 illiyini bayram etdiyimiz müstəqil dövlətimizin daha da möhkəmləndirilməsi və vətənimizin tərəqqisi uğrunda mübarizəyə səfərbər edir. Bu çağırışda xalqımızın xoşbəxt gələcəyinə dərin inam vardır. Müstəqil dövlətimizin xoşbəxt və firavan gələcəyinin təminatı isə müasir "Azərbaycanın böyük təbii sərvətləri, əlverişli coğrafi-strateji mövqeyi, güclü iqtisadi, intellektual potensialı və azərbaycanlıların yüksək mədəni səviyyəsi" 13 ilə bağlıdır.

Yüz il bundan qabaq isə bu səviyyə yox idi. Yüz il bundan qabaq əsarət və ətalət yükü o qədər ağır idi ki, M.Ə.Sabirin dediyi kimi "bizi əsr dindirirdi, biz isə dinməyirdik", əcnəbi seyrə balonlarda çıxırdı, biz isə hələ avtomobil minməyirdik", xalqı "tək-tək oyanan" yuxudan oyanmağa çağırsa da, çoxları "millətin düşmənlərə möhtac olmasını", "yatanların hələ də yatmasını" istəyir, "tək-tək ayılanların" qorxusundan hələ bir "haqqı dada" çağırırdı. Xalqı bu ağır vəziyyətdən qurtarmaq üçün həqiqətən, Cəlil Məmmədquluzadənin dediyi kimi, "M.Ə.Sabirin özünü "Molla Nəsrəddin meydanına ataraq nərilti və gurultu" qoparması lazım idi.

M.Ə.Sabirin həyatda görmək istədiyi həmrəylik nümunəsini xalqımız hal-hazırda göstərir. Ermənilərin indiki zorakılığına məruz qalmış, özlərinin ata-baba yurdlarından didərgin düşmüş olan 1 milyon nəfər azərbaycanlı vətəndaşları ölkəmizin müxtəlif yerlərində dövlətimizin himayəsində, xalqımızın qardaşlıq qayğısı şəraitində yaşayır və müdrik Prezidentimiz H.Əliyevin ardıcıl və uzaqgörən daxili və xarici siyasətinə dərin inamla yanaşaraq, torpaqlarımızın düşmən tapdağından azad edilməsi naminə çalışaraq bu yolda böyük iradə və əzmkarlıq nümayiş etdirir. Bu iradə və əzmkarlıq xalqımıza öz haqq işi uğrunda mübarizədə qalib gəlməyə kömək edəcək. Bu qələbə isə böyük şairimiz M.Ə.Sabirin vəfatından 90 il keçdiyi və anadan olmasının 140 ilinin tamam olduğu bir dövrdə, xalqını ədavətdən, təfriqədən və ixtilafdan uzaq görmək istəyən, ona səfalı həyat arzu edən bu mütəfəkkirin ruhunun şad olması demək olar. Onun məramı belə bir səfalı həyat idi və bu məram indi də dünyada durur, uğrunda mübarizə gedir.

1. təsvirçi
2. ölməz istedad
3.dərdini
4. mahir həkim
5. dözülməz
6. A.Zamanov. Müasirləri Sabir haqqında. Bakı, 1962. səh.: 64-66.
7. M.Ə.Sabir. “Hophopnamə”. Bakı, 1992. səh.: 416
8. M.Ə.Sabir. “Hophopnamə”. Bakı, 1992. səh.: 91
9. vəfat
10. itaət
11. Yenə orada, səh. 91.
12. Z.Bünyadov. “Azərbaycan Atabəylər Dövləti” (rus dilində), Bakı, 1978, səh. 9.
13. Z.Bünyadov. “Azərbaycan Atabəylər Dövləti” (rus dilində), Bakı, 1978, səh. 9.

posted by mehran bahari @ 10:23 PM 0 comments

Molla Nəsrəddin jurnalı

aprel 1906-cı il

Azərbaycanın ilk satirik jurnalı olan "Molla Nəsrəddin"in birinci sayı bu gün Tiflisdə çapdan çıxıb. 1906-18-ci illərdə Tiflisdə, 1921-ci ildə Təbrizdə, 1922-31-ci illərdə Bakıda nəşr edilib. Redaktoru və müəllifi Cəlil Məmmədquluzadə olub. 25 il ərzində 748 nömrəsi (340-ı Tiflisdə, 8-i Təbrizdə, 400-ü Bakıda) çıxıb. "Molla Nəsrəddin" Azərbaycan xalqının mütərəqqi qüvvələrini, demokratik düşüncəli insanlarını öz ətrafında toplaya bilib.

Jurnalda Ö.F.Nemanzadə, M.Ə.Sabir, Ə.Haqverdiyev, Ə.Nəzmi, Ə.Qəmküsar, M.S.Ordubadi, M.Möcüz və başqa şair, yazıçı və jurnalistlər, o cümlədən, O.Şmerlinq, İ.Rotter, Ə.Əzimzadə kimi rəssamlar fəaliyyət göstərirdilər.

Toplama və transliterasiya əsasında Azərbaycan klassiklərinin əsərləri, dövri mətbuat nümunələri nəşrə hazırlanıb çap edilmişdir. M.Füzulinin 6 cildliyi, S.Vurğunun 5 cildliyi, 10 cildlik "Molla Nəsrəddin" jurnalının 1-ci cildi, "Əkinçi" qəzeti nəşr olunmuş, "Füyuzat" jurnalı, "Tərcüman" qəzeti transliterasiya edilib nəşrə hazırlanmışdır.

posted by mehran bahari @ 10:20 PM 0 comments

هاردا موسلمان گؤروره م٬ قورخورام

posted by mehran bahari @ 10:19 PM 0 comments

فخرييه- Fəxriyyə

posted by mehran bahari @ 10:18 PM 0 comments

ميرزا علي اکبر صابر

posted by mehran bahari @ 10:14 PM 0 comments